Η μεγάλη ανατροπή

Η μεγάλη – και σε μεγάλο βαθμό απρόσμενη – ήττα του ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές για την Ευρωβουλή, τους δήμους και τις περιφέρειες ερμηνεύτηκε από πλείστους σχολιαστές ως μεταστροφή μεγάλου αριθμού ψηφοφόρων, που είχαν στηρίξει τις ελπίδες τους σ’ αυτόν και απογοητεύθηκαν. Πολλοί είναι οι λόγοι γι’ αυτήν την αλλαγή στάσης τους: μεγάλα – ακόμα και εγκληματικά – λάθη που έγιναν, αποτυχημένες προσπάθειες συγκάλυψής τους, αλαζονεία και υποκρισία των κρατούντων, επίδειξη περιφρόνησης στους θεσμούς αλλά και στη νοημοσύνη του κοινού τους, καθώς και επανειλημμένες «γκάφες» των κ. Τσίπρα και Καμμένου, που πρόδιναν επιπολαιότητα, έλλειψη επαρκούς ενημέρωσης, καθώς και… παιδείας.

Ο ΣΥΡΙΖΑ στις ευρωεκλογές έλαβε στις 26 Μαΐου 582.111 λιγότερες ψήφους απ’ όσες έλαβε στις βουλευτικές εκλογές της 20ής Σεπτεμβρίου του 2015. Ο τεράστιος αυτός αριθμός δεν μπορεί να εξηγηθεί απλά σαν να είναι μια μετατόπιση από μια «δεξαμενή» ψήφων σε μια άλλη ή σαν τιμωρητική ψήφος απογοητευμένων ψηφοφόρων. Μια τέτοια εξήγηση έχει ως αφετηρία στατική αντίληψη εισροής – εκροής ψήφων από μια «δεξαμενή» σε μια άλλη. Η «φθορά» που υφίσταται μια κυβέρνηση μετά από τέσσερα χρόνια από μόνη της προκαλεί την εκροή ψήφων, την οποία εισπράττει ως εισροή η κύρια αντιπολιτευτική δύναμη.

Ομως, ακριβώς αυτό είναι που δεν έγινε τη φορά αυτή. Η ΝΔ, από τον Ιανουάριο του 2016, όταν ανέλαβε την ηγεσία της ο Κυριάκος Μητσοτάκης, αρνήθηκε να ακολουθήσει μια τακτική αντιπολιτευτικής ακινησίας, αναμένοντας την πτώση του «ώριμου φρούτου». Ζήτησε επίμονα άμεση εκλογική αναμέτρηση, και κατηγορήθηκε συχνά για επίδειξη «ανυπομονησίας». Οι «νουνεχείς» της συντηρητικής παράταξης δεν έπαψαν ποτέ να υποστηρίζουν αυτή την τακτική, βασισμένοι σε μια στατική αντίληψη της πολιτικής, θεωρώντας ότι η ΝΔ είναι ένα «φθαρμένο προϊόν» που κουτσά – στραβά μπορεί κάθε τόσο να έρχεται και να επανέρχεται στην εξουσία, λόγω λαθών και φθοράς του αντίπαλου κόμματος.

Η μεγάλη αλλαγή επήλθε με τον Μητσοτάκη. Εδωσε αμέσως το στίγμα του με δύο τρόπους. Πρώτον, έδειξε μεταρρυθμιστική αποφασιστικότητα. Η ανάγκη ευελιξίας στην πολιτική – τέχνη που μαθαίνεται εύκολα – δεν υπονόμευσε το πρωτείο που έδωσε στο μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα, και στην ανάγκη δέσμευσης σ’ αυτό, ανεξαρτήτως αντιδράσεων. Δεύτερον, δεν έδειξε ο Κυριάκος καμιά διάθεση παραχώρησης στον λαϊκισμό. Από την αρχή δήλωσε ρητά ότι είναι αντι-λαϊκιστής. Στον ρητορικό και «τσαχπίνικο» λόγο του αντιπάλου του αντιπαραθέτει έναν λόγο ενημερωμένο και υπεύθυνο. Αναδίδει μια εικόνα ευθύγραμμης σκέψης και ντρέτης προσωπικότητας. Αυτήν την εικόνα μεταφέρει προς τα έξω και σ’ αυτήν παραμένει συνεπής. Ο «υποψιασμένος» ψηφοφόρος δίνει πίστωση σ’ αυτή την εικόνα, ενώ δεν δίνει στην άλλη, ιδίως τώρα που απέδειξε ότι ήταν απατηλή.

Ομως, η μεγάλη μετακίνηση προς τη ΝΔ δεν εξηγείται πλήρως ούτε από την εικόνα που προσφέρει έναντι εκείνης του ΣΥΡΙΖΑ, ούτε από τις αποτυχίες της πολιτικής του τελευταίου. Είναι αντανάκλαση μιας τεκτονικής αλλαγής στο κοινωνικό σώμα, που άρχισε πολύ νωρίτερα. Είναι από εκείνες τις περιπτώσεις που μπορεί να πει κανείς ότι η κοινωνία είναι πιο προχωρημένη από την πολιτική, ότι μεγάλο τμήμα του κοινωνικού συνόλου απαιτεί μεγαλύτερες και τολμηρότερες μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες από αυτές που έχουν, μέχρι πρόσφατα, επιδείξει οι πολιτικές δυνάμεις. Ηδη από τις εκλογές του Μαρτίου 2004 είχε διαφανεί μια αλλαγή στις προσδοκίες μεγάλου αριθμού ψηφοφόρων, που η τότε νικηφόρα ΝΔ δεν έλαβε υπόψη της. Η αδιάλειπτη – σχεδόν – διακυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ από το 1981 ευνόησε πολλούς, άφησε όμως απ’ έξω ένα δυναμικό τμήμα του κοινωνικού συνόλου, παραγωγικό και μη κρατικοδίαιτο. Αυτό αποτέλεσε, κατά την ανάλυση που είχε κάνει τότε ο έγκριτος εκλογολόγος Ηλίας Νικολακόπουλος, τον κρίσιμο χώρο μέσα στον οποίο «θα δοθεί την επόμενη περίοδο η σημαντικότερη πολιτική μάχη, η οποία και θα καθορίσει τη μορφή που θα πάρει, στο άμεσο μέλλον, ο πολιτικός ανταγωνισμός». Αυτή η πολιτική μάχη δίδεται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, όμως υπό τη σκιά της οικονομικής κρίσης, που άλλαξε εν μέρει τους κανόνες του παιχνιδιού και τον τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας από μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Επικράτησαν φοβικά σύνδρομα, αλλά και οργανωμένες αντιδράσεις κατεστημένων συντεχνιακών, όπως και επιχειρηματικών συμφερόντων που ευνοούνται από τον κρατισμό. Δόθηκε πίστωση στον λαϊκισμό υπό αυτές τις συνθήκες. Η πλήρης αποτυχία της πολιτικής του έδωσε την ευκαιρία αναπροσδιορισμού του κεντρικού διακυβεύματος – και αυτό είναι που ο φιλελεύθερος προσανατολισμός της ΝΔ μπόρεσε να εκφράσει: το ζητούμενο είναι η ριζική μεταρρύθμιση του κράτους – διότι αυτό είναι το όργανο μέσα από το οποίο μπορούν να γίνουν όλες οι αναγκαίες αλλαγές για την ανόρθωση της χώρας.

Αυτό έχει γίνει κατανοητό και αποδεκτό στο μεγάλο, δυναμικό τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, που είναι κατά το πλείστον μη κρατικοδίαιτο, μη παρασιτικό, μη διαπλεκόμενο: δεν εξαρτάται από την εύνοια των κρατούντων στο «δοβλέτι» και εναντιώνεται, επομένως, στον κρατισμό.

Σ’ αυτά πρέπει να προστεθούν δύο «ιδεολογικά» στοιχεία: η αποδυνάμωση του «τοπογραφικού» αυτοπροσδιορισμού των πολιτών σε μια νοητή κλίμακα Αριστεράς/Δεξιάς και η ακύρωση της πίστης στην ύπαρξη μιας «κοινωνικής πλειοψηφίας» σε αντιδιαστολή προς τη (συγκυριακή, υποτίθεται) «πολιτική πλειοψηφία». Απαλλαγμένοι από αυτά τα σύνδρομα, πολλοί συμπολίτες μας, ακριβώς διότι βλέπουν ότι το κύριο εμπόδιο στην ανόρθωση είναι ο παρασιτισμός, ιδίως όταν παρουσιάζεται υπό το ένδυμα της «προοδευτικότητας», μετατοπίστηκαν προς τη ΝΔ. Η απόλυτη επικράτησή της στις βουλευτικές εκλογές της 7ης Ιουλίου θα είναι απόρροια αυτής της κοινωνικής αλλαγής που πραγματοποιήθηκε τα τελευταία χρόνια, με πρωταγωνιστή το παραγωγικό τμήμα της ελληνικής κοινωνίας.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών