Η Αριστερά, μετά…

Η «πρώτη φορά Αριστερά», η πρώτη φορά δηλαδή που ένα κόμμα της ριζοσπαστικής, «αριστερότερα της σοσιαλδημοκρατίας», Αριστεράς βρέθηκε στην κυβέρνηση μιας χώρας που είχε χτυπήσει η κρίση και εφάρμοζε πρόγραμμα του ΔΝΤ, δεν ήταν στην Ελλάδα του 2015. Ηταν στην Ισλανδία του 2009.

Η Ισλανδία ήταν το πρώτο θύμα της κρίσης. Λίγα εικοσιτετράωρα μετά την πτώση της Lehman Brothers, τον Σεπτέμβριο του 2008, το σύνολο του τραπεζικού συστήματος της χώρας κατέρρευσε ολοκληρωτικά. Ηταν η μεγαλύτερη τραπεζική κρίση στην ιστορία, δεδομένου του μεγέθους της οικονομίας ενός νησιού 300.000 κατοίκων, στα όρια του αρκτικού κύκλου. Η οικονομική δραστηριότητα υπέστη έμφραγμα, πάγωσε, το εθνικό νόμισμα υποτιμήθηκε βίαια, μέσα σε μια νύχτα, από μια ισοτιμία 131 κορώνες ανά ευρώ σε μια ισοτιμία 340 κορώνες το ευρώ, οι άνθρωποι έβλεπαν τις αποταμιεύσεις τους να γίνονται καπνός. Λίγες μέρες αργότερα, τον Οκτώβριο του 2008, μια αποστολή του ΔΝΤ προσγειώθηκε στο Ρέικιαβικ, με ένα πρόγραμμα διάσωσης – δηλαδή λιτότητας.

Ηταν μέρες πανικού. Συνέβαινε το αδιανόητο: μια χώρα – και μάλιστα μια χώρα του δυτικού κόσμου, με ένα από τα υψηλότερα κατά κεφαλήν ΑΕΠ στον κόσμο, να παρασύρεται στη δίνη μιας τραπεζικής κρίσης και να χρεοκοπεί, υπό το βάρος ενός χρέους που είχε φτάσει να είναι επτά φορές το ετήσιο εθνικό της εισόδημα. Συνέβη, λίγο αργότερα, στα τέλη Οκτωβρίου, και σε μια άλλη χώρα, η οποία ήταν μάλιστα μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, στην Ουγγαρία, η οποία υποχρεώθηκε, αβοήθητη από τη Φρανκφούρτη, να καταφύγει στο ΔΝΤ. Εκείνες τις ημέρες, η Ιρλανδία ψήφιζε τα πρώτα μέτρα λιτότητας για να αποφύγει το χειρότερο. Μόνον εμείς, στην αμέριμνη Ελλάδα, πιστεύαμε ότι είμαστε «θωρακισμένοι» απέναντι σε όλα αυτά. Αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία.

Πίσω στην Ισλανδία, η κρίση είχε γεννήσει κύματα οργής. Η χώρα έβλεπε τις πρώτες διαδηλώσεις στην ιστορία της. Η κυβέρνηση έπεσε. Και στις εκλογές που έγιναν αρχές του 2009, το συντηρητικό κόμμα που κυβερνούσε και είχε εκλεγεί με 67% πριν από δύο μόλις χρόνια, τιμωρήθηκε. Ενα κόμμα της ριζοσπαστικής Αριστεράς, οι «Αριστεροί Πράσινοι», εκτοξεύθηκε από το 8% στο 22%. Η συμμετοχή του ήταν αναγκαία για να σχηματιστεί κυβέρνηση. Κι έτσι οι ριζοσπάστες βρέθηκαν για πρώτη φορά σε υπουργικά γραφεία, με τον ηγέτη τους να αναλαμβάνει το υπουργείο Οικονομικών, υποχρεωμένος να διαπραγματεύεται με τους ανθρώπους του ΔΝΤ και να εφαρμόζει το πρόγραμμά τους.

Ηταν ένας ψηλός, γενειοφόρος πενηντάρης, με όνομα γλωσσοδέτη – Steingrimur Sigfusson. Τον συνάντησα τρεις φορές στη διάρκεια και αμέσως μετά το τέλος της ισλανδικής κρίσης και είχα την ευκαιρία να συζητήσω μαζί του τον ρόλο ενός κόμματος της Αριστεράς, σε συνθήκες κρίσης. Στις μεγάλες διαδηλώσεις που συγκλόνιζαν το Ρέικιαβικ στις χειρότερες μέρες της κρίσης, το κόμμα του δεν είχε ποτέ καβαλήσει το κύμα της λαϊκής οργής. «Ο θυμός, η αγανάκτηση δεν είναι καλό κίνητρο. Οταν ο κόσμος γύρω σου καταρρέει, δεν έχεις την πολυτέλεια να θυμώνεις». Και όταν χρειάστηκε, στη χειρότερη στιγμή, δεν δίστασε να μπει στην κυβέρνηση με τους Σοσιαλδημοκράτες και να υπηρετήσει ένα σχέδιο του ΔΝΤ. «Οταν προσπαθείς να σβήσεις μια φωτιά, δεν κοιτάς τι χρώμα έχει ο κουβάς, προσπαθείς να σώσεις το σπίτι», είχε πει. Κι όταν τον είχα ρωτήσει αν είχε σκεφτεί πως μια τέτοια κρίση θα μπορούσε να γίνει η ευκαιρία που περίμεναν για μια κοινωνική αλλαγή, μου είχε πει: «Θα ήμασταν ανόητοι να το πιστέψουμε. Επρεπε να αντιμετωπίσουμε την κρίση, όχι με τα μέσα που ονειρευόμαστε, αλλά με τα μέσα που βρίσκονται στη διάθεσή μας – κι ας μην μας αρέσουν».

Με είχε εντυπωσιάσει αυτή η στάση, η τόσο προσγειωμένη και υπεύθυνη. Με είχε εντυπωσιάσει, κυρίως, επειδή ήταν στον αντίποδα όσων έπραττε και έλεγε η καθ’ ημάς ριζοσπαστική Αριστερά, τόσο πρόθυμη να καβαλήσει το κύμα της αγανάκτησης, να υποσχεθεί όχι τη θεραπεία των αιτίων της κρίσης, αλλά την επιστροφή των «κεκτημένων» που χάθηκαν στο διάβα της, να πιστέψει ότι θα βάλει, έτσι απλά, τέλος στη λιτότητα και θα αλλάξει όχι μόνον τη χώρα, μα την Ευρώπη ολόκληρη, επί τη εμφανίσει της στην εξουσία.

Είναι αλήθεια ότι, με την εξέλιξη των πραγμάτων, πολλές φορές αναρωτήθηκα ποιος τελικά δικαιώθηκε, ο Sigfusson ή ο Τσίπρας. Γιατί ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ κάλπαζε από επιτυχία σε επιτυχία το 2015, οι ισλανδοί αριστεροί, στις πρώτες εκλογές μετά την έξοδο από την κρίση, τιμωρήθηκαν. Επεσαν στο 11%. «Μετανιώνετε;», τον είχα ρωτήσει, μετά την ήττα. Είχε απαντήσει πως δεν μετάνιωνε για τίποτε. «Κάναμε το καθήκον μας απέναντι στη χώρα, δεν διαψεύσαμε τίποτε από όσα είχαμε υποσχεθεί και δεν χάσαμε την ψυχή μας».

Τον είχα ακούσει με επιφύλαξη. Αλλά, στις επόμενες εκλογές, το 2017, οι Αριστεροί Πράσινοι διπλασίασαν και πάλι τη δύναμή τους και επέστρεψαν σ’ έναν κυβερνητικό συνασπισμό, αυτή τη φορά με την πρόεδρο του κόμματος στη θέση του πρωθυπουργού! Η εμπλοκή στη διαχείριση της κρίσης δεν τους είχε στοιχήσει το μέλλον τους. Ισως επειδή δεν είχαν «χάσει την ψυχή τους». Και αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να πει ο Τσίπρας ή κάποιος άλλος από τον ΣΥΡΙΖΑ. Η δική τους «ψυχή» είχε χαθεί, πριν κατακτήσουν την εξουσία που διεκδίκησαν. Ο Σπύρος Λυκούδης τους είχε πει κάποια στιγμή, από το βήμα της Βουλής, ότι με τον τρόπο που πολιτεύθηκαν, το «πρώτη φορά Αριστερά» θα γίνει στη συνείδηση του λαού «ποτέ ξανά Αριστερά». Τώρα ακούγεται ως μια πολύ ρεαλιστική προφητεία. Και ως εφιαλτικό ερώτημα. Τι θα έχει μείνει, τι και πώς μπορεί να διασωθεί από την Αριστερά, ως σύστημα αξιών και πολιτικών ιδεών, μετά την ήττα, μετά τη φοβερή εμπειρία της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ;