«Στο μεταξύ, η Ελλάδα ταξιδεύει»

Η ανάγνωση του βιβλίου του Κώστα Κωστή, καθηγητή Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών προκαλεί έντονη δυσφορία, λες και βρίσκεσαι, μοιραίος επιβάτης, σε ένα πλεούμενο που ταξιδεύει διαρκώς σε καιρούς φουρτούνας με ελάχιστα διαλείμματα νηνεμίας, σκαμπανεβάζει στους ανέμους και πότε πότε αγκυροβολεί εκεί όπου δεν σκόπευε να φτάσει. Ακόμα και όταν βρει το λιμάνι του, το φορτίο που μεταφέρει – ιδέες, άνθρωποι, εμπορεύματα, υπηρεσίες – έχει παλιώσει, αν δεν έχει λεηλατηθεί, και ό,τι έχει γλιτώσει διαμοιράζεται κακήν κακώς, αν δεν έχει διαγουμιστεί από όποιον πειρατή προλάβει. Οσο για τον καπετάνιο, αφήνει στο πηδάλιο αδόκιμους ναυτόπαιδες, φτιάχνει καινούργιους πορτολάνους, καλοπιάνει λοστρόμο, πλήρωμα και επιβάτες, όταν δεν αμφισβητείται μέχρι διχασμού από κατ’ όνομα προδότες και ουσιαστικώς ευεργετηθέντες. Αυτός είναι ο πλούτος της Ελλάδας, περί αυτού ο λόγος του Κώστα Κωστή.

Οσο για τον υπότιτλο «Η ελληνική οικονομία από τους Βαλκανικούς Πολέμους μέχρι σήμερα», το πρωτεύον είναι πως οι ιστορικές συγκυρίες, οι κοινωνικές αστάθειες και κρίσεις, οι πολιτικές ασυνέχειες, οι δηλητηριώδεις δημαγωγίες, οι πολιτιστικές φαντασιώσεις και μισαλλοδοξίες, το ασίγαστο εμφυλιοπολεμικό ρεμπελιό, οι εξευτελισμοί των θεσμών και το στίγμα της δικτατορίας του 1967 (η τελευταία και γελοιωδέστερη δικτατορία στην Ευρώπη) δεν έπαψαν να οικοδομούν μια οικονομία δίχως μέλλον, ταλαιπωρούμενη από ιδεοληψίες, παρασιτισμό, διαφθορά, θεσμικές αλλοτριώσεις. Μια κρατική οντότητα που γεννήθηκε χρεωμένη μέσα από εμφύλιες συγκρούσεις οι οποίες έλαβαν τη σφραγίδα της «Επανάστασης του Γένους» («δάνεια της ανεξαρτησίας» με ιδιώτες πιστωτές στις προσωρινές κυβερνήσεις το 1824 και 1825), ένα βασίλειο που υπέγραψε την 1η Μαΐου 1833 σύμβαση για τη σύναψη δανείου με απόσβεση σε 110 χρόνια με τον τραπεζικό οίκο Rothschild, το οποίο όμως πτώχευσε το 1843 και, είτε ως βασίλειο είτε ως  δημοκρατία, δεν έπαψε ώς τις μέρες μας να δανείζεται για να ξεχρεώνει δανεικά και να τελεί υπό άμεσο ή έμμεσο πολιτιστικό, διπλωματικό, στρατιωτικό και οικονομικό έλεγχο ξένων θεσμών και δυνάμεων, δίχως να βλέπει στον καθρέφτη του πως το ίδιο τους κάλεσε για τη συντήρησή του.

Είχε περιέργως ιστορικές μορφές διεθνούς διαμετρήματος αυτό το γέννημα. Μπορεί να δολοφονήθηκαν, να γελοιοποιήθηκαν, να γλίτωσαν παρά τρίχα τη ζωή τους, να αυτοεξορίστηκαν, άφησαν όμως κληρονομιές που δεν έχουν πάψει να αποτελούν ερείσματα, όσο και αν έχουν πια ρηγματωθεί αγιάτρευτα. Αυτές οι μορφές βρέθηκαν αντιμέτωπες με σύνθετες καταστάσεις σε μια υπερδεκαετή σειρά εξωτερικών συγκρούσεων και εσωτερικών κρίσεων, σε ένα κράτος που μετά τους νικηφόρους Βαλκανικούς Πολέμους διπλασίασε την έκτασή του, χωρίστηκε όμως στα δύο (των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης), πρόσφερε ετοιμοπόλεμες στρατιωτικές δυνάμεις στους συμμάχους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά τσάκισε στην, πρώτη για την ευρωπαϊκή ιστορία, μεγάλη και οριστική ανταλλαγή πληθυσμών μετά την πανωλεθρία της Μικρασιατικής Εκστρατείας, έδειξε τον δρόμο της μετανάστευσης στις πέρα πλευρές του Ατλαντικού, αντιμετώπισε κινήματα και πτώχευση (1932), άκουσε να ηχούν τα τύμπανα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, στα οποία απάντησε με έναν ηρωισμό που κανείς δεν φανταζόταν. Σε εκείνα τα τριάντα χρόνια (1912-1940), η οικονομία δεν έπαψε να στηρίζεται στον πρωτογενή τομέα, στη μεταπρατική τακτική, στην ικανοποίηση της εσωτερικής αγοράς, διαθέτοντας χαμηλής ποιότητας, τεχνογνωσίας και επενδύσεων προϊόντα, δίχως να πάψει να αναρωτιέται αν η βιομηχανία χρειαζόταν καν, ονειρευόμενη πως ο ορυκτός πλούτος ήταν η θύρα του παραδείσου, επιμένοντας πάντως σε μονοκαλλιέργειες, λες και η οικονομική κατάρρευση εξαιτίας της σταφίδας στις αρχές του 20ού αιώνα δεν είχε υπάρξει.

Η επόμενη τριακονταετία (1941-1973) είναι ένας κόσμος περισσότερο σύνθετος και ταυτόχρονα αναγκαστικά χωρισμένος (διασκέψεις Γιάλτας και Τεχεράνης) από το Σιδηρούν Παραπέτασμα, φρενήρους ανάπτυξης εξοπλισμών και πυρηνικών όπλων, οριστικής διάλυσης της αγγλικής και γαλλικής αποικιοκρατίας, δημιουργίας νέων κρατών έπειτα από ανατροπές, εξεγέρσεις, παρεμβάσεις και κινήματα, παρένθετους πολέμους (Κορέα, Βιετνάμ) και γενοκτονίες (Μπιάφρα), ραγδαία ανάπτυξη της κατανάλωσης ως κορυφαίου οικονομικού ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος προς επίδειξη της ευμάρειας ως μορφής δημοκρατίας και ελευθερίας, αδιάφορης για τη λυσσαλέα καταστροφή της φύσης. Η οικονομία καθίσταται «πολυεθνική», οι επενδύσεις πολλαπλασιάζονται, τεχνικές και τεχνογνωσίες ολοκληρώνουν την Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση και προετοιμάζουν την Τέταρτη (της τεχνολογίας). Πρόκειται για τριάντα χρόνια σταθερής στρατηγικής, όπου κάθε χώρα επιλέγει τη δική της με κοινό άξονα την επιβίωση εντός πολιτικο-στρατιωτικών (ΝΑΤΟ, Σύμφωνο Βαρσοβίας) και οικονομικών συνασπισμών (Συμφωνία της Ρώμης, όπου γεννιέται η κατοπινή Ευρωπαϊκή Ενωση, πενταετή πλάνα στην ΕΣΣΔ και στους δορυφόρους της).

Η λογική του νοικοκύρη

Σε αυτόν τον ρευστό κόσμο, η Ελλάδα εμφανίζεται καθημαγμένη: η Κατοχή, η Αντίσταση με τη μορφή Εμφυλίου, ο οποίος εκδηλώνεται πριν καλά καλά την αποχώρηση των γερμανικών και βουλγαρικών στρατευμάτων και είναι ο μακροβιότερος και πλέον καταστρεπτικός από τον ρωσικό (1917-1922) και τον ισπανικό (1936-1939), δημιουργούν ένα αθεράπευτο κοινωνικό χάσμα και προσδιορίζει ακρότητες βίας και «εθνικοφροσύνης» με σκοπό τη διατήρηση ενός κράτους γεωπολιτικά χρήσιμου, όπου ο εσωτερικός «παράγοντας» καλεί τις εξωτερικές παρεμβάσεις. Αυτή είναι η περίοδος της ανασυγκρότησης, των σχεδίων Τρούμαν και Μάρσαλ, της οικονομικής ανόρθωσης με εξασφάλιση ενεργειακών πόρων και νομισματικής και τραπεζικής ισορροπίας. Οι ξένες επενδύσεις πολλαπλασιάζονται δίχως να αντιστοιχούν σε μακρόχρονη πολιτική και κοινωνική στρατηγική, οι εγχώριοι επιχειρηματίες αποβλέπουν σε ταχείες αποδόσεις με το χέρι στις τσέπες του κράτους, όμως το θαύμα της ραγδαίας ανάπτυξης λαμβάνει χώρα, όπως συνέβη σε όλον τον δυτικό «ελεύθερο κόσμο». Ο Κώστας Κωστής είναι σαφής: «Η ευημερία των χρόνων αυτών δεν είναι τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο από το δημιούργημα ενός κράτους που προσπαθεί να δράσει με τη λογική του νοικοκύρη. Η διαπίστωση αυτή ισχύει και για τις κυβερνήσεις της Δεξιάς, αλλά και εκείνες του Κέντρου ή ακόμα και της δικτατορίας. Ολες σέβονται του κανόνες του παιχνιδιού όπως καθορίστηκαν στις αρχές της περιόδου, ακόμα και αν κάποιες από αυτές προσπαθούν να χαλαρώσουν λίγο τους όρους για να επωφεληθούν πολιτικά» (σελ. 429). Οσο για τη δικτατορία, καλοδεχούμενη «νοικοκυραίικα», έτυχε εξ αυτού του λόγου επτάχρονης κοινωνικής ανοχής και διογκωμένης φιλολογίας λαϊκής αντίστασης.

Εδώ κλείνει ένας ιστορικός πολιτικο-οικονομικός κύκλος που η αρχή του βρίσκεται στα μεθεόρτια της «Παλιγγενεσίας», το κέντρο του στην ολοκλήρωση της συγκρότησης του νεοελληνικού κράτους το 1923 (βλ. Douglas Dakin, «Η ενοποίηση της Ελλάδας», εκδ. ΜΙΕΤ, έβδομη ανατύπωση, 2012), η περιφέρειά του στην ελαστικότητα των πολιτιστικών αρχών και στο «παρά λίγο χανόμαστε» της πολιτικής και οικονομικής διάσωσης.

Πρόσφατα ναυάγια

Από την «Αποκατάσταση της δημοκρατίας» το 1974, από την ασαφούς προσδιορισμού «Μεταπολίτευση» μέχρι σήμερα, έχει παρέλθει μισός σχεδόν αιώνας. Το πλεούμενο με τη γαλανόλευκη στην πρύμη και τη σημαία πλέον της Ευρωπαϊκής Ενωσης στην πλώρη «τραγουδά και πλέχει» (βλ. Εμπειρίκος, «Στροφές στροφάλων») στη θύελλα της παγκοσμιοποίησης, στις ριπές του ανέμου του ευρώ, στον βόρβορο των Μνημονίων. Αυτές είναι οι σελίδες (431-634) όπου ο Κώστας Κωστής γράφει με συγκρατημένη συγκίνηση και ένθερμη ειλικρίνεια ως ιστορικός που σέβεται την επιστήμη του διά του εαυτού του. Θα ήταν χρήσιμο ίσως για τον αναγνώστη να ξεκινήσει από εκεί, όχι μόνο επειδή έχει ζήσει στο πετσί του την παραζάλη και τις λαχτάρες επαπειλούμενων ναυαγίων, αλλά επειδή θα δει μέσα στη ζάλη του τη δυσωδία ενός παραλογισμού απαιδευσιάς, χειραγώγησης, χυδαιότητας, εκμαυλισμού, θανατηφόρου φανατισμού, που υπερβαίνει, όπως και αν το εξετάσει κανείς, όλες σχεδόν τις αθλιότητες του παρελθόντος. Τα δεδομένα είναι νωπά, τα πρόσωπα εν ζωή, στο παρασκήνιο και στο προσκήνιο, τα αλληλομαστιγώματα και η τυφλότητα εξ όλων των πολιτικών πλευρών της παρερμηνείας των γεγονότων εξαμβλωματική.

Η τελευταία παράγραφος του «Επιλόγου» του Κώστα Κωστή είναι σαφής: «Για να παίξω τον ρόλο της Κασσάνδρας, και ελπίζοντας να πέφτω έξω, δεν είμαι σε θέση να δω μια διέξοδο από την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα. Αν θέλουμε να ξεφύγουμε από τους κινδύνους που ραγδαία πολλαπλασιάζονται γύρω μας, χρειάζεται συλλογική προσπάθεια για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, που στηρίζεται σε αυτονόητους κοινούς παρονομαστές ως προς την προτεραιότητα των προβλημάτων, κάτι που δεν φαίνεται να είναι εφικτό» (σελ. 645). Δεν ήταν εφικτό να κλείσουμε τους οικονομικούς (και κατ’ επέκταση κοινωνικούς και πολιτικούς) απολογισμούς του κράτους στην ώρα τους. Το κάναμε για πρώτη φορά το 1930, οπότε κυρώθηκαν απολογιστικά οι χρήσεις ογδόντα δύο ετών (1833-1915)! Τώρα, κανένα χρονικό περιθώριο δεν υπάρχει.

*Στίχος από το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη «Με τον τρόπο του Γ.Σ.»

Κώστας Κωστής
Ο πλούτος
της Ελλάδας
Εκδ. Πατάκη,
σελ. 654
Tιμή:
20,61 ευρώ