«Κάθε γενιά καθορίζεται από τη φθορά της»

Ο Τ.Σ. Ελιοτ λέει ότι ο πιο σκληρός μήνας είναι ο Απρίλιος αλλά ο πιο βαρύς μου φαίνεται ότι είναι ο Μάιος. Εκεί, προς το τέλος του, όταν η προχωρημένη άνοιξη θέλει να δείξει ότι είναι πρώιμο καλοκαίρι και τα απομεσήμερα κάθονται αποπνιχτικά στους ώμους των Αθηναίων. Ενα τέτοιο απομεσήμερο βρεθήκαμε με τον σκηνοθέτη Δημήτρη Καραντζά στο αγαπημένο του στέκι, σε «ουδέτερη ζώνη» των Εξαρχείων. Παρακολουθώ τη δουλειά του εδώ και δέκα, περίπου, χρόνια, από τον «Ιβάνοφ» και το «The new electric ballroom» που σκηνοθέτησε στα 22 του χρόνια. Σήμερα, πριν καν κλείσει τα 32, έχει κερδίσει τη θέση του ανάμεσα στους σκηνοθέτες που καθορίζουν το σύγχρονο ελληνικό θέατρο. Με τρεις και τέσσερις παραστάσεις τον χρόνο και συνεργασίες με τους πιο σημαντικούς ηθοποιούς μας – παλαιότερους θρύλους και νεότερους «θαυματοποιούς» της υποκριτικής. Με «βαθιές βουτιές» στους μεγάλους κλασικούς θεατρικούς συγγραφείς. Με Μπέρχαρντ στα 28 του και μία εικονοκλαστική προσέγγιση του μύθου της «Μήδειας» που έμεινε ως μια από τις καλύτερες παραστάσεις των τελευταίων χρόνων.

Επηρεασμένη από κλισέ, περίμενα έναν άνθρωπο «αλαφροΐσκιωτο», χαμένο κάπου μεταξύ Τέχνης και πραγματικής ζωής. Αντ’ αυτού συνάντησα έναν «γήινο» νέο άνδρα, ίσως περισσότερο συνεσταλμένο από τους συνομηλίκους του. Ερχόταν από την πρόβα των «Νεφελών», της κωμωδίας του Αριστοφάνη που θα παρουσιαστεί σε περιοδεία ανά την Ελλάδα και στην Επίδαυρο στις 2 και 3 Αυγούστου με τους Καραμπέτη, Λούλη, Γάλλο, Καραθάνο, Τζήμου, Αϊδίνη κ.ά. Πριν από λίγες ημέρες ολοκληρώθηκαν στο Θέατρο Τέχνης οι παραστάσεις του έργου του Ιψεν «Βρυκόλακες» στο οποίο συνεργάστηκε για πρώτη φορά με τη Ρένη Πιττακή. Ενώ μέχρι τις αρχές Ιουνίου θα παίζεται στο Θέατρο του Νέου Κόσμου το «Ξύπνημα της Ανοιξης» του Βέντεκιντ όπου αναδεικνύει επί σκηνής την αλήθεια της αθωότητας αλλά και την αθωότητα της αλήθειας. Και καταφέρνει να βλέπει ο θεατής τα γυμνά σώματα σε αυτό το ξέσπασμα του ερωτικού ενστίκτου χωρίς όμως να παρατηρεί τη γύμνια τους.

Καθίσαμε έξω για να μπορεί να καπνίζει. Κανείς από τους δύο μας δεν πεινούσε πολύ. Αρχίσαμε να συζητάμε για τη σύγχρονη τεχνολογία, για το ότι το smartphone μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δημοσιογραφικό μαγνητόφωνο, του λέω για την εποχή που ένα από τα άγχη του δημοσιογράφου ήταν να μη «μασήσει» το κασετόφωνο την κασέτα. Και μου αναφέρει πως έχει προλάβει οριακά την εποχή, πως και κάποιες δικές του αγαπημένες κασέτες τις είχε «φάει» το μαγνητόφωνο. Μια καλή αφορμή να μιλήσουμε για τις γενιές, γι’ αυτό που, κατά τη γνώμη του, τις καθορίζει, που δίνει στην κάθε μία την ταυτότητά της. «Νομίζω ότι κάθε γενιά καθορίζεται από τη φθορά της. Και από τον τρόπο που τη διαχειρίζεται, από το πώς επιβιώνει και το πώς τροφοδοτείται μέσα από αυτήν. Στο «Ξύπνημα της Ανοιξης» συνεργάζομαι με παιδιά που είναι έως και δέκα χρόνια πιο νέα από εμένα. Βλέπω το κέφι τους, την αφοσίωσή τους ακόμη και την άγνοια κινδύνου γι’ αυτήν τη δουλειά. Από την άλλη, επειδή έχω δουλέψει και με ηθοποιούς πολύ μεγαλύτερους, διαπιστώνω – χωρίς να ισχύει βεβαίως για όλους – ότι έχουν πιο βαθιά πειθαρχία από νεότερους που μπορεί να νομίζουν ότι, επειδή έχουν όντως έφεση ή οίστρο, θα τα καταφέρουν πιο εύκολα».

«Αντιμέτωποι με ένα παρόν που τρέχει με χίλια»

Του ζητάω να μου μιλήσει για η δική του γενιά, αυτήν τη γενιά που η κρίση τη βρήκε στα «καλύτερά της χρόνια», ανάμεσα στα 20 και τα 30. «Είναι μια γενιά που έχει να αντιμετωπίσει μεγάλες δυσκολίες. Ενω έζησε μια σχετικά εύκολη παιδική και εφηβική ηλικία, ενώ πρόλαβε να ονειρευτεί και να κάνει σχέδια για το μέλλον, καλείται να αντιμετωπίσει ένα παρόν που τρέχει με χίλια. Σήμερα για να βιοποριστεί ένας άνθρωπος της ηλικίας μου ή να καταφέρει να ξεχωρίσει μέσα σε αυτό το μπαράζ πληροφόρησης – αν μιλάμε για το θέατρο – πρέπει να κυνηγάει την ουρά του. Δεν υπάρχει χρόνος να εστιάσει στο ποιος είναι, στο τι θέλει και τι μπορεί να κάνει. Οι συνθήκες επιβάλουν να είναι αποτελεσματικός με τη μία. Για να υπάρξει πρέπει να σκορπιστεί σε χίλια κομμάτια. Με λίγα λόγια, είμαστε μία σαστισμένη γενιά».

Η κουβέντα πηγαίνει στην απομόνωση που συμφωνούμε ότι είναι ένα χαρακτηριστικό των ανθρώπων στην εποχή μας. «Με φοβίζει αυτή η εσωστρέφεια στην οποία καταφεύγουμε σήμερα. Παράγει δειλία. Και αυτό είναι πολύ συντηρητικό. Συζητάμε για ψηφίσματα διαφόρων δικαιωμάτων ενώ η ίδια η ζωή είναι πολύ πιο στεγνή. Για παράδειγμα, το τι ερωτικές υποσχέσεις δίνονται στα σόσιαλ μίντια πίσω από ένα πληκτρολόγιο, σε αντίθεση με το πόσο στεγνή είναι η ατμόσφαιρα που νιώθεις όταν κυκλοφορείς έξω, με το πόσο τρομαγμένα είναι τα βλέμματα των ανθρώπων. Ζούμε σε μια πολύ αντιερωτική εποχή. Νιώθω ότι είμαστε το αποτέλεσμα μιας βόμβας». Αναφερόμαστε στη σύγχρονη πολιτική ορθότητα που ο ίδιος πιστεύει ότι κουβαλάει στους ώμους της τον συντηρητισμό αιώνων. «Με τρομάζει η απολυτότητα με την οποία σκάνε οι ειδήσεις. Η ευκολία με την οποία μια γνώμη σαρώνει τα πάντα και καθιερώνεται ακυρώνοντας, πολύ συχνά, τον άνθρωπο. Δεν είδα πώς ήταν η Μαντόνα στη Γιουροβίζιον και δεν με ενδιαφέρει και καθόλου αλλά, ξαφνικά, την άλλη μέρα, σε όλα τα σάιτ «Τέλειωσε η Μαντόνα». Πώς τόσο εύκολα μια γνώμη γίνεται κοινή αναφορά;».

Τον ρωτάω για τη δική του σχέση με τα σόσιαλ μίντια αλλά και αν βλέπει τα πολυσυζητημένα σήριαλ του Netflix που έχουν γίνει το άλλο «σινεμά» της εποχής μας. Για τα δεύτερα δεν έχει ιδέα, δεν έχει παρακολουθήσει κανένα ποτέ και όταν συζητάνε οι γύρω του γι’ αυτά νομίζει ότι μιλάνε σε μια ξένη γλώσσα. «Μια χαρά μπορεί να είναι – και φαίνεται ότι είναι – αλλά προτιμώ να κάνω κάτι άλλο, να διαβάσω ένα βιβλίο, να δω τους φίλους μου αν θέλω να χαλαρώσω». Τα σόσιαλ, τον τελευταίο καιρό, τον αγχώνουν όλο και περισσότερο. «Σίγουρα δεν είναι απελευθερωτικό αυτό που γίνεται. Το αντίθετο, είναι κάτι πολύ δεσμευτικό. Ξέρουμε ότι γίνεται εθισμός, οι περισσότεροι έχουμε περάσει αυτήν την κοινή πάθηση. Φλερτάρω καθημερινά με την ιδέα να τα κόψω αλλά σκέφτομαι ότι με κάποιους ανθρώπους που έχω γνωρίσει, για παράδειγμα στο εξωτερικό, έχω επαφή μόνο μέσα από τα σόσιαλ. …Ξέρεις, μοιάζει με άρθρωση δημόσιου λόγου αλλά δεν είναι αυτό ακριβώς. Δημιουργούνται συγκρούσεις από το πουθενά, γράφει ο ένας κάτι, μπαίνει ο άλλος, κάνει ένα σχόλιο, γίνονται καυγάδες που δεν θα γίνονταν αν οι ίδιοι άνθρωποι κάθονταν σε ένα τραπέζι και μιλούσαν με επιχειρήματα. Νομίζω ότι αυτό οξύνει τις χειρότερες πλευρές μας». Συμφωνούμε ότι άλλο ένα μπλοκάρισμα της εποχής μας είναι πως όλο και περισσότερο επικοινωνούμε γράφοντας σε μια οθόνη παρά μιλώντας. Ομως η γλώσσα και οι λέξεις έχουν δονήσεις που ολοκληρώνουν το νόημά τους. Και είναι αυτή ακριβώς η δόνηση των λέξεων που τον οδηγεί πολλές φορές να επιλέξει ένα θεατρικό έργο.

«Ολα αυτά που συζητάμε δείχνουν την ανάγκη να γίνει το «ξύπνημα». Ετσι πήγα στο «Ξύπνημα της Ανοιξης». Ηταν και προσωπική μου ανάγκη να ασχοληθώ με ένα υλικό που υπενθυμίζει τη δύναμη της φύσης, του σώματος. Κάτι που είναι πέρα από νόρμες στις οποίες βεβαίως και, με κάποιον τρόπο, θα προσαρμοστούμε αλλά τι γίνεται και με αυτό το ρημάδι το σώμα; Δεν είναι πολλά περισσότερα από δέκα χρόνια που έζησα την εφηβεία μου και βλέπω ότι μέσα σε αυτό το διάστημα έχει προλάβει ήδη να συντελεστεί η φθορά που λέγαμε πριν. Αλλά από εκεί ξεκινήσαμε. Δεν μπορούμε να τα διαγράψουμε όλα αυτά, το ξύπνημα της επιθυμίας και της λαχτάρας να ανακαλύψεις το άλλο σώμα. Ετσι όπως, στο κείμενο, είναι σε συνάρτηση με τη φύση, χωρίς τον φετιχισμό που κάνει τον έρωτα πορνογραφία».

Το σπίτι στη Φυλής, το σχολείο στην Εκάλη

Πάμε όμως και στα άλλα δικά του «ξυπνήματα», αυτά που τον οδήγησαν να κάνει, στο θέατρο, τόσα πολλά μέσα σε τόσο λίγα χρόνια. Το δεύτερο (που είναι, συνήθως, και το πιο απενοχοποιημένο) παιδί της οικογένειας – έχει μια αδελφή πέντε χρόνια μεγαλύτερη -, με πατέρα δικηγόρο και μητέρα υπάλληλο στην Τράπεζα της Ελλάδος, μεγάλωσε μέσα σε μία αντίφαση αφού κάθε πρωί ξεκινούσε από το άνετο διαμέρισμά τους στην οδό Φυλής για να πάει με το σχολικό στο Αρσάκειο της Εκάλης. «Τα βράδια γίνονταν συχνά φασαρίες, ερχόταν η αστυνομία να κλείσει τα μπουρδέλα, ρωτούσα τι συμβαίνει, γιατί κάποια σπίτια έχουν στην πόρτα ένα φως, δεν μου έλεγαν τίποτα». Από την άλλη, στο σχολείο, άρχισε να παίρνει τις αποστάσεις του από τη ματαιοδοξία εκείνης της εποχής (μιλάμε για τη δεκαετία του 1990) που έκανε τους συμμαθητές του να συναγωνίζονται ως προς τις μάρκες των ρούχων τους και να κοιτάνε τι παπούτσια φοράει ο διπλανός τους. Στο οικογενειακό περιβάλλον δεν υπήρχε καλλιτεχνική παράδοση, ωστόσο οι γονείς του διηγούνται κάτι που ο ίδιος δεν θυμάται. Ηταν δεν ήταν δέκα ετών και σε ένα μηχάνημα που υπήρχε σε κατάστημα δίπλα στο γραφείο του πατέρα του στο οποίο μπορούσες να τυπώσεις μόνος σου καρτ βιζίτ, τύπωνε κάρτες που έγραφαν «Δημήτρης Καρατζάς, Σκηνοθέτης» – το «ντοκουμέντο» υπάρχει ακόμη στο σπίτι του. Το παιδικό θέατρο το ψιλοβαριόταν. Η πρώτη «μεγαλίστικη» παράσταση που είδε, σε εκείνη περίπου την ηλικία, ήταν το «Βίρα τις άγκυρες» σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή. Από τότε άρχισε να ζητά από τους δικούς του να τον πηγαίνουν μόνο σε θέατρο «για μεγάλους». Επαθε σοκ όταν είδε τον «Γλάρο» του Τσέχοφ σε σκηνοθεσία Μαστοράκη στο θέατρο της οδού Κεφαλληνίας, διάβαζε με πάθος συνεντεύξεις σκηνοθετών, ηθοποιών, θεατρικά προγράμματα, ό,τι είχε σχέση με μία παράσταση. Τις παραστάσεις του Λευτέρη Βογιατζή τις έβλεπε τρεις και τέσσερις φορές μήπως και καταλάβει τι είναι αυτό που τον συγκινούσε τόσο βαθιά. Το ίδιο και αυτές του «Αμόρε».

Θυμάται ότι την πρώτη του μπύρα την πήρε από ένα περίπτερο πηγαίνοντας να δει το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» του Μαρμαρινού. Ελεγε ψέματα στους γονείς του ότι τα Σαββατόβραδα πήγαινε με τους φίλους του στην Κηφισιά κι εκείνος χωνόταν σε κινηματογραφικές και θεατρικές αίθουσες για να δει Φασμπίντερ και παραστάσεις. Από εκεί και πέρα εξελίχθηκε το χρονικό μίας προδιαγεγραμμένης πορείας.

Η σημερινή Ακροδεξιά και η Δημοκρατία της Βαϊμάρης

Στη δίνη της προεκλογικής περιόδου που βρισκόμαστε πώς αξιολογεί ένας καλλιτέχνης της ηλικίας του την πολιτική κατάσταση σήμερα; «Βλέπω ότι η πολιτική, στην εποχή μας, πάσχει από όραμα. Καταλαβαίνω την ανάγκη να σταθεί η οικονομία, οι οικονομίες των χωρών της Ευρώπης στα πόδια τους αλλά μου προκαλεί αμηχανία το γεγονός ότι ο ανθρωπισμός και ο διαφωτισμός δεν υπάρχουν πλέον στην πολιτική ατζέντα». Τον φοβίζει η άνοδος της Ακροδεξιάς, ιδιαίτερα όταν πυροδοτεί συνειρμούς με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. «Βλέπω ανατριχιαστικές ομοιότητες με εκείνη την εποχή. Και, προς το παρόν, καμία προτεινόμενη λύση που να μοιάζει επαρκής. Τουλάχιστον σε εμένα. Αυτό μου προκαλεί απελπισία».

Ο δεκάχρονος που τύπωνε κάρτες δίνοντας, προφητικά, στον εαυτό του τον τίτλο του σκηνοθέτη, εφέτος καταπιάνεται για πρώτη φορά με Αριστοφάνη. Εργα του οποίου, συχνά τα τελευταία χρόνια, ανεβαίνουν ακόμη και από καταξιωμένους σκηνοθέτες ως, περίπου, επιθεώρηση αναψυκτηρίου. «Στις «Νεφέλες» δεν υπάρχουν φαλλοί, γριές ούτε πολλές αναφορές στην πολιτική επικαιρότητα της εποχής του Αριστοφάνη. Πρόκειται για την ιστορία ενός μέσου ανθρώπου, του Στρεψιάδη, που χρωστάει και πάει στον Σωκράτη να του δώσει λύση. Και εκείνος του προτείνει να πάψει να πιστεύει στον Δία και να πιστέψει τις Νεφέλες. Που είναι ο ουρανός, το χάος αλλά και η σκέψη. Του προτείνει, δηλαδή, τον πνευματικό κόσμο της ουτοπίας που και αυτός αποδεικνύεται σαθρός. Γιατί και οι Νεφέλες μια απάτη είναι που χρησιμοποιούν τον μέσο άνθρωπο για να το γελοιοποιήσουν προκειμένου να φτιάξουν μια κωμωδία. Αυτό νομίζω ότι είναι τόσο διαχρονικό, αν και δεν μου αρέσει η λέξη, ώστε δεν χρειάζεται στοιχεία απόλυτης επικαιροποίησης».

Καθώς φεύγει, σκέφτομαι ότι από την ουτοπία μίας σαστισμένης γενιάς μπορεί να προκύψουν πολύ ωραία πράγματα.