«Ενα δύσκολο καλοκαίρι μού άλλαξε τη ζωή»

Ζείτε στο Ντράφι, οπότε θα ήθελα να μου πείτε αν έχουν γίνει βήματα προόδου για ν’ αποφευχθεί μια νέα τραγωδία όπως η περσινή στο Μάτι.

Δυστυχώς είμαστε στην ίδια κατάσταση που ήμασταν μετά το Τσερνόμπιλ. Μπορεί να φαίνεται τελείως ξένο το παράδειγμα, αλλά δυστυχώς υπάρχουν ποιοτικά χαρακτηριστικά σήμερα από εκείνη την εποχή.

Πώς το συνδέετε;

Οταν είχε γίνει το Τσερνόμπιλ ήμουν ο πρώτος που ειδοποίησα τις Αρχές ότι έρχεται ένα σύννεφο φορτωμένο με ραδιενέργεια. Αυτή την πληροφορία την πήρα από έναν φίλο μου, ο οποίος έχει πολύ υψηλή θέση στον ΟΗΕ. Θυμάμαι ότι ήταν Μεγάλη Εβδομάδα και ο κόσμος έτρεχε στα σουπερμάρκετ για ν’ αποθηκεύσει τρόφιμα. Το ίδιο έκανα κι εγώ γιατί είχα μικρό παιδί τότε. Εμενα στη Θεσσαλονίκη και θυμάμαι ότι είχα βάλει μια βρεγμένη πετσέτα στο χαλάκι για να μη μεταφέρεται το ραδιενεργό χώμα μέσα στο σπίτι με τα παπούτσια.

Η επίσημη άποψη τότε ήταν άλλη;

Την ίδια εποχή έβγαιναν στην τηλεόραση έγκριτοι επιστήμονες και έλεγαν ότι τρώνε άφοβα κεράσια, φράουλες κ.ά. Εκλεισα την τηλεόραση και δεν την ξανάνοιξα. Ο εισαγγελέας με κάλεσε να δώσω εξηγήσεις επειδή υποστήριζα ότι η κατάσταση ήταν επικίνδυνη. Του εξήγησα ότι δεν κάνω διασπορά ψευδών ειδήσεων. Η μόνη διασπορά που υπήρχε ήταν εκείνη των ραδιενεργών ουσιών και πέθαναν πολλοί άνθρωποι επειδή δεν προστατεύθηκαν τη στιγμή που έπρεπε. Ακουγα σοβαρούς ανθρώπους να καθησυχάζουν από μικροφώνου τον κόσμο ενώ η κατάσταση ήταν ιδιαιτέρως κρίσιμη. Θα θυμίσω μόνο ότι λίγα χρόνια αργότερα ο κόσμος άρχισε να πεθαίνει από καρκίνο. Ερχομαι τώρα στο Μάτι και την τραυματική εμπειρία που είχαμε όλοι. Τα τόσα θύματα ήταν αποτέλεσμα κακής συνεννόησης και διαχείρισης της κρίσης από τους αρμοδίους.

Δεν είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι φέτος;

Εχουν γίνει ελάχιστα πράγματα. Λυπάμαι που δεν μπορούμε να φτιάξουμε ένα κράτος που θα μπορεί να προστατεύσει τον πολίτη. Μέχρι στιγμής το μόνο που έχει κάνει είναι να τον γδάρει στους φόρους. Ιδίως βέβαια εμάς που είμαστε συνταξιούχοι. Εχει διαρραγεί η εμπιστοσύνη μου στο κράτος όπως έγινε τότε στο Τσερνόμπιλ. Και φοβάμαι πραγματικά για το τι μπορεί να συμβεί.

Παρατηρώντας τα προεκλογικά προγράμματα είδατε κάποια σοβαρή πρόταση που να αφορά το περιβάλλον και να δείχνουν ευαισθησία στην κλιματική αλλαγή;

Να σας κάνω μια άλλη ερώτηση – χωρίς να θέλω ν’ αποφύγω τη δική σας. Σας έχουν πείσει τα οικονομικά προγράμματα των κομμάτων ότι θα σωθούμε και δεν θα ξανάρθει άλλη κρίση; Εμένα προσωπικά καθόλου. Το ίδιο συμβαίνει και με το περιβάλλον. Προστασία του περιβάλλοντος σημαίνει μόνο αυτό που κάνει η σημερινή επιστήμη σε προηγμένες χώρες. Δηλαδή πρόληψη. Αυτό που δίδαξε ο Ιπποκράτης και δεν το εφαρμόζει κανείς. Ούτε στην ιατρική ούτε στο περιβάλλον. Εγώ λοιπόν δεν είδα καμία πρόταση που να αφορά την πρόληψη, η οποία είναι τα Α και το Ω. Μάθαμε να μην εμπιστευόμαστε το κράτος.

Αυτή η αίσθηση δεν υπήρχε όταν ζούσατε στην Αίγυπτο;

Δεν μπορώ να το πω με σιγουριά. Μεγάλωσα σε μια οικογένεια που είχε οικονομική ευμάρεια, οπότε ίσως και να μην ήταν αυτές οι σκέψεις που θα έρχονταν πρώτες στο μυαλό.

Τι δουλειά έκανε ο πατέρας σας;

Είχε εργοστάσιο κεραμικών, οπότε μπορούσαμε να ζούμε πάρα πολύ καλά. Ζούσα με όλες τις ανέσεις και σε ένα περιβάλλον όπου το διάβασμα και τα βιβλία ήταν γύρω μου. Είχαμε τεράστιες βιβλιοθήκες με βιβλία αιώνων στα ράφια. Αλλά μη βιαστείτε να συνδέσετε αυτό που έγινα με εκείνο το περιβάλλον.

Αυτό έκανα και είναι απολύτως δικαιολογημένο.

Σαφώς, μόνο που εγώ ήμουν ένας πολύ μέτριος μαθητής. Δεν με ενδιέφερε η μάθηση, τουλάχιστον όχι όπως τελικά εξελίχθηκε. Ημουν ένα παιδί που το διάβασμα δεν ήταν στις προτεραιότητές του και δεν έκανα τα πάντα για να βρεθώ με ένα βιβλίο στο χέρι. Οπως σας είπα, ήμουν ο Βενιαμίν της οικογένειας με όλα τα καλά και τα κακά που έχει αυτό το προνόμιο. Βέβαια η ζωή τελικά επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις, κάποιες από αυτές είναι και ευχάριστες. Το ίδιο έγινε και στη δική μου περίπτωση.

Οι επιδόσεις τότε δεν έδειχναν ότι θα γίνετε αυτό που είστε τώρα.

Ποτέ δεν μπορούν να δείξουν αυτό που θα γίνει κανείς. Εκτός από το κλίμα. Ηρθα το 1957 στην Αθήνα από το Κάιρο, όπου ζούσαμε με τους γονείς μου, για να φοιτήσω στο 2ο Γυμνάσιο Αρρένων. Ακολούθησα τον αδελφό μου στην Αθήνα που ήρθε να σπουδάσει Ιατρική. Η αλήθεια είναι ότι ήθελα να ξεφύγω και από τα αραβικά επειδή είχαν αρχίσει ν’ αυξάνονται οι ώρες στο σχολείο. Οπως σας είπα, δεν ήμουν άριστος μαθητής. Ηθελα απλώς να περνώ την τάξη με έναν μέτριο βαθμό, τίποτε άλλο.

Χρησιμοποιήσατε τον αδελφό σας για να ξεφύγετε.

Ναι, γιατί τότε ήμουν ανήλικος. Μέχρι τότε επισκεπτόμουν την Αθήνα μόνο τα καλοκαίρια για διακοπές – αν δεν πηγαίναμε στην Αλεξάνδρεια για να παραθερίσουμε. Χρειάστηκε όμως, όταν ήμουν στην Ε’ Γυμνασίου, να επιστρέψω στο Κάιρο γιατί είχε πεθάνει ο πατέρας μου και έπρεπε να βοηθήσω τη μητέρα μου στο να ρυθμίσουμε τα κληρονομικά. Αναγκάστηκα να καθίσω εκεί περισσότερο από τρεις μήνες. Παρακολουθούσα όμως κανονικά το μαθήματα.

Τότε τι πρόβλημα είχατε;

Τα βρήκα σκούρα γιατί δεν πίστεψε ότι ήμουν στο Κάιρο ο διευθυντής του σχολείου. Ημουν άλλωστε και ανοιχτόχρωμος, οπότε η ιστορία ότι ζούσα εκεί με την οικογένειά μου ήταν σχεδόν απίστευτη. Θυμάμαι ακόμα το χαστούκι που μου είχε δώσει. Δεν μπορούσε να πιστέψει και μου ζήτησε να το βεβαιώσει ο αδελφός μου. Το δράμα είναι ότι δεν δέχθηκε ούτε τη βεβαίωση του αδελφού μου και δεν μου δικαιολόγησε την απουσίες. Με άφησε σε όλα τα μαθήματα.

Οπότε έπρεπε να τα δώσετε όλα τον Σεπτέμβριο.

Ναι, αλλά δεν είναι τόσο απλό όσο το περιγράφετε. Για ένα παιδί που δεν ήταν άριστος μαθητής συν ότι η Ε’ Γυμνασίου είχε τα πιο δύσκολα μαθήματα ήταν βουνό για μένα. Δεν θα το ξεχάσω εκείνο το καλοκαίρι. Επρεπε να διαβάσω όλα τα μαθήματα γιατί θα εξεταζόμουν. Τελικά διάβασα πολύ, πέρασα και από τότε ξεκίνησε μια άλλη πορεία για μένα. Ουσιαστικά σαν να άρχισα τότε.

Αλλαξε η σχέση σας με το διάβασμα.

Ακριβώς, έγινα σπασίκλας. Βασικά έμαθα να διαβάζω και να αγαπάω τα βιβλία. Απολάμβανα τη μάθηση και μάλιστα άρχισα από τότε τις διακρίσεις. Αν δεν υπήρχε εκείνο το δύσκολο καλοκαίρι, δεν θα είχα πετύχει αυτά που μπόρεσα αργότερα στη ζωή μου. Εμεινα μετεξεταστέος και άλλαξα τελείως πορεία. Ακολούθησα τον δρόμο που με έβγαλε στη μάθηση και στην έρευνα.

Και σας έδωσε και ένα Νομπέλ – στην ομάδα όπου ήσασταν μέλος.

Ετσι ακριβώς. Ηταν μια συλλογική αναγνώριση σε μια μεγάλη ομάδα εμπειρογνωμόνων.

Αλλαξε όμως τη ζωή σας;

Μου έδωσε μόνο πικρία. Στο εξωτερικό είχαμε αναγνώριση. Μας κάλεσαν σχεδόν σε όλα τα μέρη του κόσμου. Στην Ελλάδα όμως οι άνθρωποι έπαθαν πολιτισμικό σοκ. Πώς εγώ ο ασήμαντος και αμελητέος συμμετείχα σε ένα Νομπέλ. Αλλά τι σημασία έχουν όλα αυτά. Ο φθόνος ξεκίνησε από συναδέλφους μου στενούς και εν συνεχεία επεκτάθηκε και στους εχθρούς.

Μα ποιους εχθρούς μπορεί να έχει ένας επιστήμονας;

Εκείνοι που δεν κατάφεραν ν’ αναπτύξουν την ίδια επιστημονική δραστηριότητα και κυρίως εκείνοι που δεν έχουν αναγνωριστεί για τον κόπο τους. Ο,τι έχουν φτιάξει μάλιστα κάποιοι επιστήμονες είναι δημιούργημα άλλων, αλλά έχουν κοτσάρει εκείνοι το ονοματάκι τους.

Μεγάλη ίντριγκα στον επιστημονικό χώρο. Σταρ σίστεμ.

Υπάρχει ένας αγγλικός όρος που χρησιμοποιούν για να περιγράψουν κάποιον που λέει πολλά χωρίς να κάνει τίποτα. Byzantine. Ξέρετε, το Βυζάντιο δεν κατέρρευσε ούτε από θρησκοληψία ούτε από τους Αβάρους και τους Οθωμανούς. Κατέρρευσε από τη γάγγραινα που αναπτύχθηκε εσωτερικά.

Ποιο είναι τελικά το δικό σας επίτευγμα;

Το επίτευγμα κάθε επιστήμονα είναι αυτό που αφήνει πίσω του.