«Οταν ήρθαμε {LF}εδώ βρήκαμε {CR}μουσουλμάνους {CR}που μιλούσαν {CR}μόνο ελληνικά»

Παρεξηγημένο πράγμα η Ιστορία. Στο μυαλό πολλών, είναι συνδεδεμένη με μία στεγνή απαρίθμηση ημερομηνιών, συνθηκών και ονομάτων. Με λάθος τρόπο τη διδαχθήκαμε, με λάθος τρόπο την αντιμετωπίζουμε. Ξεχνάμε ότι είναι αυτό ακριβώς που λέει και το όνομά της: μια ιστορία. Για την ακρίβεια μια σειρά από συναρπαστικές ιστορίες ανθρώπων και τόπων. Και ο καλύτερος τρόπος για να μεταφερθεί και στους επόμενους είναι η αφήγησή της απ’ όσους την έζησαν ή από όσους πρόλαβαν να την ακούσουν από αυτούς που την έζησαν. Με τον τρόπο αυτό μεταφέρθηκε και σε εμένα η ιστορία της Bροντής Βοΐου Κοζάνης. Επισκέφθηκα το χωριό και θέλοντας να μάθω την ιστορία του απευθύνθηκα στον Κώστα Αθανασιάδη, συνταξιούχο δάσκαλο, ηλικίας σήμερα 89 ετών γεννημένο στη Βροντή το 1930 και στον Ιωσήφ Περσίδη, παλαιό και επί σειρά ετών πρόεδρο του πολιτιστικού συλλόγου του χωριού. «Θέλεις να μιλήσουμε για Ιστορία; Τη βλέπεις την καρφίτσα;» με ρωτάει ο Ιωσήφ Περσίδης πιάνοντάς την και τρυπώντας το δάχτυλό του. «Το βλέπεις εδώ; Η Ιστορία σε ματώνει. Η αλήθεια πονάει». Ετσι ξεκίνησε η κουβέντα μας.

Πώς βρέθηκαν οι πρόγονοί σας από τον Πόντο, εδώ στη Βροντή Κοζάνης…

Ιωσήφ Περσίδης: Ηρθαμε το 1924 σε δύο ομάδες. Πατρίδα μας ήταν η Κάβζα του Δυτικού Πόντου, κοντά στη Σαμψούντα. Το Σαμψούντα βγαίνει από το όνομα της αρχαίας ελληνικής πόλης Αμισός. Εις Αμισόν – σ’ Αμισόν – σ’ Αμσόν – Σαμψούν. Εμείς οι Πόντιοι το χρησιμοποιούμε πολύ αυτό το «σου». Δεν λέμε «Πάμε στον Μελά». Βάζουμε το «σου». Ετσι βγαίνει και το Σουμελά, δηλαδή η Παναγία στο Oρος Μελά.

Κώστας Αθανασιάδης:  Στα μέρη εκείνα του Δυτικού Πόντου ήταν ισχυρό το αντάρτικο κατά των Τούρκων. Οι Τούρκοι όμως δεν σταματούσαν τις διώξεις. Ενα πρωί το 1923 εμφανίστηκαν στο χωριό και τους είπαν: «Εχετε μία ώρα προθεσμία να τα μαζέψετε». Πήραν ό,τι μπόρεσαν να κρατήσουν στα χέρια τους. Πάντα θυμάμαι τη μάνα μου να λέει: «Φύγαμε και τ’ αφήσαμε το μαντρί γεμάτο πρόβατα». Τους υποχρέωσαν σε μια εξαντλητική πορεία ώς την άκρη της Ανατολής. Από τον Πόντο βρέθηκαν εκτοπισμένοι και τσακισμένοι στη Συρία, στο Χαλέπι.

Ιωσήφ Περσίδης: Τους έβγαλαν από τα τουρκικά σύνορα και τους παράτησαν στο Κουρδιστάν. Τα βάσανά τους όμως δεν τελείωσαν εκεί, καθώς βρήκαν την ευκαιρία Κούρδοι να τους επιτεθούν και να τους λεηλατήσουν. Δίπλωναν οι δικοί μας τις ζώνες τους και ανάμεσα στα δυο λουριά έκρυβαν τις λίρες. Ηλπιζαν ότι οι Κούρδοι, επειδή στον μουσουλμανισμό είναι μεγάλη ατιμία να κατεβάσεις τα παντελόνια κάποιου, δεν θα τους έψαχναν εκεί. Τελικά περάσανε στο Χαλέπι και εγκαταστάθηκαν εκεί. Χίλιοι πεντακόσιοι άνθρωποι είχαν ξεκινήσει και επιβίωσαν τελικά λιγότεροι από τριακόσιοι.

Κώστας Αθανασιάδης: Στο Χαλέπι έμειναν για κάμποσο καιρό. Η γιαγιά μου, της μάνας μου η μάνα, είναι θαμμένη εκεί. Οταν τελικά υπεγράφη η ανταλλαγή των χριστιανών με τους μουσουλμάνους (σ.σ. Ιανουάριος 1923) ξεκίνησε η προσπάθεια να φτάσουν στη μητέρα Ελλάδα. Από το Χαλέπι πήγαν στη Βηρυτό.

Ιωσήφ Περσίδης: Η Αμερικανική Επιτροπή θέλησε να τους μεταφέρει με πλοία στην Ελλάδα. Η απάντηση όμως που έλαβε από την ίδια την Ελλάδα ήταν αρνητική. Αυτή είναι η αλήθεια, όσο και αν πονάει. Η ελληνική κυβέρνηση απάντησε ότι δεν μπορεί να δεχθεί άλλους πρόσφυγες. Υποχώρησε μόνο ύστερα από συνεχείς πιέσεις των Αμερικανών.

Κώστας Αθανασιάδης: Το καράβι τούς έβγαλε στη Θεσσαλονίκη. Παρά τα βάσανα και τις κακουχίες κατόρθωσαν να είναι ακόμα οργανωμένοι. Είχαν επιτροπή που τους εκπροσωπούσε στις συζητήσεις με τις Ααρχές. Εζησαν σε καταυλισμό, στην Καλαμαριά για λίγους μήνες. Οι συνθήκες όμως ήταν άθλιες. Τους θέρισε η ελονοσία.

Ιωσήφ Περσίδης: Κάποια στιγμή ενημερώθηκαν ότι υπήρχαν διαθέσιμα χωριά για να εγκατασταθούν εκεί.

Κώστας Αθανασιάδης: Τους ανέφεραν δυο τρεις περιοχές που θα εκκενώνονταν λόγω της ανταλλαγής πληθυσμών. Οι ελληνορθόδοξοι χριστιανοί πολίτες της Τουρκίας δηλαδή θα έρχονταν από την Ανατολία και οι μουσουλμάνοι πολίτες της Ελλάδας θα έφευγαν για την Τουρκία. «Θα αδειάσουν αυτά και αυτά τα χωριά», τους είπαν, «Θα φύγουν αυτοί που ζουν τώρα εκεί. Θα αδειάσουν σπίτια. Διαλέξτε πού θέλετε να πάτε». Βασανισμένοι όπως ήταν από την ελονοσία, η πρώτη τους ανάγκη ήταν να βρουν έναν τόπο με κλίμα καλό. Τέτοια χαρακτηριστικά φαινόταν να έχει ένα χωριό του Βοΐου Κοζάνης με υψόμετρο 750 μέτρα, η Βροντή.

Ιωσήφ Περσίδης: Πήγαν πρώτα μόνο τέσσερα – πέντε άτομα, η επιτροπή τους.

Κώστας Αθανασιάδης: Κοιτάξανε να έχει το χωριό χωράφια καλά, βοσκοτόπια καλά και δάσος κοντά για να κάνουν ξύλα. Και πράγματι τα είχε. Ετσι επέλεξαν τη Βροντή, που όμως δεν είχε ακόμα αδειάσει.

Ιωσήφ Περσίδης: Οταν έφτασαν, βρήκαν εκεί τους πρώτους κατοίκους του χωριού, τους Βαλάαδες. Ηταν μουσουλμάνοι που μιλούσαν ελληνικά. Μιλούσαν την τοπική διάλεκτο, τα Σούρδικα, τα Κοζανίτικα δηλαδή. Τούρκικα μιλούσαν ελάχιστα.

(σ.σ. Σε έκθεση τις Γενικής Διοίκησης Κοζάνης του 1922 αναφέρεται: Ονομάζονται οι τοιούτοι Ελληνόφωνες Οθωμανοί Βαλαχάδες (Βαλάαδες) διότι εκ της τουρκικής γλώσσης μόνον τήν λέξιν «Βαλλαχά» ήτοι, μεθερμηνευόμενην, «μά τον Θεόν» γνωρίζουσιν.)

Κώστας Αθανασιάδης: Δεν ήταν τουρκικής καταγωγής, ήταν Ελληνες που είχαν εξισλαμιστεί επί Αλή Πασά. Οσοι αλλαξοπίστησαν τότε, διατήρησαν την περιουσία τους, όσοι αρνήθηκαν, τα έχασαν όλα. Το χωριό το 1923 θα είχε καμιά εκατοστή σπίτια. Οι μουσουλμάνοι άδειασαν τα μισά και σε αυτά έμειναν οι πρώτες τριάντα οικογένειες Ποντίων, ανάμεσά τους και του πατέρα μου. Ηταν 1^η Νοεμβρίου και για κάμποσους μήνες μοιράστηκαν το χωριό με τους μουσουλμάνους. Και οι χριστιανοί και οι μουσουλμάνοι έμεναν δύο και τρεις οικογένειες μαζί σε κάθε σπίτι.

Ιωσήφ Περσίδης: Εν τω μεταξύ στη Βροντή ήρθε και δεύτερη ομάδα Ελλήνων του Πόντου. Ηρθαν από την Τραπεζούντα, την περιοχή της Ματσούκας στον Πειραιά και από εκεί στο Αμύνταιο. Εκεί τους είπαν για δύο χωριά: τη Βροντή, με παλιά ονομασία Βρόντιζα και το διπλανό Λευκάδι, με το παλιό όνομα Βίνια γιατί η περιοχή είχε από αιώνες φημισμένα κρασιά. Ενας παπάς, ο παπα – Γιάννης ο Λυσσαρίδης, που γύριζε σε όλα αυτά τα χωριά και τα ήξερε, μάζεψε πενηνταέξι οικογένειες Ποντίων και με αυτούς γέμισε η Βροντή και το Λευκάδι. Οταν έφτασαν ήταν 1^η Μαρτίου 1924.

Πώς ήταν η συμβίωση των δύο πληθυσμών στο χωριό; Οι μεν χριστιανοί από τον Πόντο είχαν εκτοπιστεί εγκαταλείποντας τις εστίες τους διά της βίας, οι δε μουσουλμάνοι έβλεπαν τα σπίτια τους να κατοικούνται πλέον από άλλους.

Κώστας Αθανασιάδης: Και οι μεν και οι δε είχαν συνείδηση ελληνική. Ο μόνος λόγος που είχαν εξισλαμιστεί οι πρώτοι κάτοικοι της Βροντής ήταν ο φόβος και η ανάγκη να κρατήσουν τις περιουσίες τους.

Ιωσήφ Περσίδης: Κάποια στιγμή, επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ακόμα είχε γίνει το εξής: στην περιοχή εδώ στη Νεάπολη, που δεν είναι ούτε 15 χιλιόμετρα, ήρθε και εγκαταστάθηκε η τουρκική στρατιά με επτά – οκτώ χιλιάδες άνδρες. Βγήκαν λοιπόν στα χωριά και είπαν: «Ο,τι τρόφιμα και εμπορεύματα έχετε, τα θέλουμε να τα πουλάτε σε εμάς». Αρχισε έτσι μια άνθηση εδώ πάνω. Αφού όμως το τουρκικό κράτος τους «έμαθε» όλους εδώ να καλλιεργούν και να εκτρέφουν για τη στρατιά, έβγαλε ένα φιρμάνι και είπε: «Από δω και στο εξής, θα αγοράζουμε μόνο από μουσουλμάνους. Και δεν θα τους κρατάμε και τον φόρο». Οπότε… Οταν μαθαίνεις λίγο στο χρήμα… Οι περισσότεροι το άλλαξαν το θρήσκευμα… Συνέχισαν όμως να τιμάνε και τον Αγιο Νικόλαο, την εκκλησία που έχουμε κι έφτιαξαν δίπλα του κι έναν μιναρέ με ξύλα.  Οσοι έμειναν χριστιανοί έφυγαν και ίδρυσαν καινούριο χωριό, λίγο πιο κάτω. Την Απιδέα. Οι σχέσεις πάντως όσων άλλαξαν θρήσκευμα και αυτών που παρέμειναν ορθόδοξοι και έφυγαν παρέμειναν καλές. Ερχόντουσαν στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου, ο ένας καλούσε τον άλλον στους γάμους. Για να καταλάβεις, υπήρξαν αδέρφια που ο ένας έφυγε από τη Βροντή  για την Τουρκία με την ανταλλαγή, επειδή είχε αλλάξει το θρήσκευμα, και ο άλλος έμεινε πίσω ως ορθόδοξος.  Να ξέρεις πάντως ότι για τους περισσότερους που αλλαξοπίστησαν ήταν απλά μια γραφειοκρατική δήλωση. Δεν υπήρξαν θρησκευτικές τελετουργίες και βαπτίσεις. Οταν όμως ήρθε η μαύρη ώρα, που πώς να την προβλέψει κανείς, της ανταλλαγής πληθυσμών, ήρθαν και τους γράπωσαν. «Πρέπει να φύγεις, γιατί είσαι μουσουλμάνος» τους είπαν.

Τι γλώσσα μιλούσαν στο χωριό; Πώς συνεννοούνταν;

Ιωσήφ Περσίδης: Οι γονείς και οι παππούδες μας μιλούσαν φυσικά τα ποντιακά αλλά μιλούσαν πολύ καλά και τα τουρκικά. Στον Πόντο όπου ζούσανε γενιές ολόκληρες πίσω, κάποια στιγμή ως μέτρο πίεσης από την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήρθε η υποχρέωση να κρατήσουν ή τη γλώσσα ή το θρήσκευμα. Για να μπορέσουν λοιπόν να μείνουν στις εστίες τους, οι παππούδες μας είχαν επιλέξει να αλλάξουν γλώσσα και να μιλάνε τα τουρκικά. Ανάμεσά τους πάντως υπήρχαν και πέντε – έξι άνθρωποι που μιλούσαν άπταιστα ελληνικά. Ηταν παπάδες, ψάλτες και γραφιάδες. Το χωριό άρχισε να μιλάει ανακατωμένα. Ηρθε όμως ένας δάσκαλος με το όνομα Τσεβεκίδης, και τους είπε: «Στα σπίτια σας να μιλάτε ό,τι θέλετε. Μεταξύ σας όμως θα μιλάτε ελληνικά». Από τη μία αυτό ήταν καλό για να αποκτήσουν και να μάθουν μία κοινή γλώσσα όλοι, από την άλλη αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να χαθεί ουσιαστικά από το χωριό η ποντιακή διάλεκτος. Για έξι μήνες, από την 1^η Νοεμβρίου, μουσουλμάνοι και χριστιανοί έζησαν μαζί, μονιασμένοι. Την 1^η Μαΐου, όμως, ήρθε η ώρα οι μουσουλμάνοι να φύγουν για την Ανατολία. Τους είχε δοθεί τουλάχιστον ο απαραίτητος χρόνος για να εκποιήσουν τις περιουσίες τους. Την 1^η Μαΐου του 1924 την περιγράφουν όλοι ως μία πολύ δύσκολη και συγκινητική ημέρα. Για να καταλάβεις, όταν ήρθε η ώρα να αφήσουν οι μουσουλμάνοι τη Βροντή, τον τόπο που γεννήθηκαν και έζησαν και που πίστευαν ότι σ’ αυτόν θα πεθάνουν, πήγαν όλοι μαζί, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, στον Αγιο Νικόλαο, και άναψαν από ένα κερί. Υστερα οι Βαλάαδες παρέδωσαν στους νέους κατοίκους της Βροντής, τους Πόντιους, το κλειδί της εκκλησίας. Τους το έδωσαν και έφυγαν. Οι μεν ξεκίνησαν τον δρόμο για την Ανατολία και οι δικοί μας ξεκίνησαν να φτιάχνουν τη ζωή τους ξανά από το μηδέν στη νέα τους πατρίδα… Αυτή είναι λίγο πολύ η ιστορία του χωριού μας που πολεμούμε με νύχια και με δόντια σήμερα να το κρατήσουμε ζωντανό».