Ο κόσμος που κληρονομήσαμε

«Το έτος 1989 σηματοδότησε τη 200ή επέτειο της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης που σάρωσε το ancien regime [Παλαιό Καθεστώς] και μαζί του την παλιά ιδέα ότι οι κυβερνήσεις μπορούσαν να στηρίζουν την εξουσία τους στην αξίωση της κληρονομημένης νομιμότητας. Ενώ οι εορταστικές εκδηλώσεις καλά κρατούσαν, μια άλλη επανάσταση, στην Ανατολική Ευρώπη αυτή τη φορά, σάρωνε μια κάπως νεότερη ιδέα: ότι οι κυβερνήσεις μπορούσαν να στηρίζουν τη νομιμότητά τους σε μια ιδεολογία που ισχυριζόταν ότι γνώριζε την κατεύθυνση της Ιστορίας. Υπήρχε μια αίσθηση αργοπορημένης δικαίωσης σε όλα αυτά, καθώς ό,τι συνέβαινε το 1989 ήταν ό,τι υποτίθεται ότι είχε συμβεί στη Ρωσία το 1917: μια αυθόρμητη εξέγερση εργαζομένων και διανοουμένων σαν εκείνη που ο Μαρξ και ο Λένιν είχαν υποσχεθεί ότι θα γεννούσε μια αταξική κοινωνία από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη. Αλλά η επανάσταση των μπολσεβίκων δεν ήταν αυθόρμητη, και μέσα στις επόμενες επτά δεκαετίες η ιδεολογία που τροφοδοτούσε δημιούργησε μόνο δικτατορίες που αυτοαποκαλούνταν λαϊκές δημοκρατίες. Ηταν λοιπόν σωστό το ότι οι επαναστάσεις του 1989 απέρριπταν τον μαρξισμό-λενινισμό ακόμη πιο αποφασιστικά απ’ όσο η Γαλλική Επανάσταση δύο αιώνες νωρίτερα είχε ανατρέψει την ελέω Θεού μοναρχία».

Το ανωτέρω απόσπασμα προέρχεται από το βιβλίο «Ο Ψυχρός Πόλεμος – Οι συμφωνίες, οι συγκρούσεις, τα ψέματα, οι αλήθειες» (εκδόσεις Παπαδόπουλος, 2018) του αμερικανού καθηγητή Ιστορίας Τζον Λιούις Γκάντις, ένα από τα διεισδυτικότερα και απολαυστικότερα βιβλία για την περίοδο που καθόρισε όσο καμία άλλη τη δική μας -κυριολεκτικά, τον κόσμο που κληρονομήσαμε. Οσοι είμαστε μιας κάποιας ηλικίας (ας πούμε ότι, κατά τη μεταβατική δεκαετία του 1980, είχαμε πλέον ενηλικιωθεί) θυμόμαστε τον Ψυχρό Πόλεμο ως μια περίοδο όπου η Ιστορία είχε τρόπον τινά μπει στην κατάψυξη. «Είχαμε κι ένα είδος ιστορικής αφέλειας, ιστορικής αθωότητας», επιχείρησα να περιγράψω αυτήν την αίσθηση, τον Οκτώβριο του 1997, σ’ ένα συμπόσιο νεοελληνικής λογοτεχνίας που είχε διοργανώσει η Πανελλήνια Πολιτιστική Κίνηση· «ομολογώ πως δεν διατηρούσαμε καμίας μορφής εθνική συνείδηση. Ο κόσμος δεν ήταν εθνοκεντρικός, όταν γράφαμε εμείς τα πρώτα μας βιβλία. Δεν υπήρχε λόγος να υπερασπιστείς την ελληνικότητά σου. Δεν είχε νόημα να ρίχνεις στο τραπέζι το επιχείρημα πως είσαι Ελληνας ή Τούρκος. Δεν ήταν καν επιχείρημα, δεν ήταν καν θέμα προς συζήτηση. Ο κόσμος ήταν σαφέστατα χωρισμένος σε δύο στρατόπεδα και ο επόμενος πόλεμος ή θα ήταν πυρηνικός ή δεν θα γινόταν ποτέ».

Αυτήν ακριβώς την ψευδαίσθηση, ότι τα πράγματα «έτσι είναι» και «έτσι πάντα θα είναι», διαλύει μεταξύ πολλών άλλων ψευδαισθήσεων το βιβλίο του Γκάντις. Η Ισορροπία του Τρόμου, που τόσο εμπνευσμένα βαφτίστηκε Mutually Assured Destruction, τουτέστιν Αμοιβαία Εξασφαλισμένη Καταστροφή, πιο γνωστή με το χλευαστικό ακρωνύμιό της MAD (Τρελός), δεν ήταν ποτέ τόσο δεδομένη όσο πιστεύαμε ότι ήταν. Σε πλείστες όσες περιπτώσεις – η Κρίση των Πυραύλων, τον Νοέμβριο του 1963, ήταν η πιο χαρακτηριστική, αλλά επ’ ουδενί η μόνη – τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν πάρει τόσο «διαφορετική κατεύθυνση», όπως γράφει ο Γκάντις, ώστε «να μην είχε απομείνει κανείς να κοιτάξει πίσω». Λίγο πιο πάνω σημειώνει: «Ο Ψυχρός Πόλεμος θα μπορούσε να ήταν χειρότερος – πολύ χειρότερος. Ξεκίνησε με την επιστροφή του φόβου και κατέληξε σε έναν θρίαμβο ελπίδας, ασυνήθιστη τροχιά για μεγάλες ιστορικές ανακατατάξεις. Θα μπορούσε εύκολα να ήταν διαφορετικά: το τελευταίο μισό του 20ού αιώνα ο κόσμος είδε τις μεγαλύτερες αγωνίες του να μην επαληθεύονται».

Προκειμένου να επικρατήσει το «καλό σενάριο» – η κατάρρευση του ολοκληρωτισμού, η παγκοσμιοποίηση του εκδημοκρατισμού, η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου – χρειάστηκε, τις αληθινά κρίσιμες στιγμές (όχι πάντοτε ορατές τότε με γυμνό μάτι), να βάλει και η τύχη το χεράκι της: τι θα συνέβαινε, λόγου χάριν, αν εκείνος ο ημιπαράφρων, ο Τζον Χίνκλι, προκειμένου να κάνει το κομμάτι του στην ηθοποιό Τζόντι Φόστερ, κατάφερνε να δολοφονήσει τον Ρόναλντ Ρέιγκαν κατά τον τρίτο κιόλας μήνα της πρώτης προεδρικής του θητείας – «θα γινόταν απλή υποσημείωση στα ιστορικά κείμενα», σπεύδει να απαντήσει ο Γκάντις, «και μάλλον όχι η αμερικανική πρόκληση στο  status quo του Ψυχρού Πολέμου» – ή αν ο Τούρκος Μεχμέτ Αλί Αγκτσά, δύο μήνες νωρίτερα (Ιανουάριο του 1981), εκτελούσε τον ανερχόμενο πολιτικό αντικαθεστωτικό Λεχ Βαλέσα, όπως σχεδίαζε να πράξει ή αν ο ίδιος πάλι, τον Μάιο της ίδιας χρονιάς, πετύχαινε θανάσιμο τραύμα στον Πάπα Βοϊτίλα; Τρεις κορυφαίες πολιτικές δολοφονίες, σε διάστημα μόλις πέντε μηνών, θα μπορούσαν να είχαν «ξαναγράψει» το σενάριο του Ψυχρού Πολέμου – και πολύ δύσκολα εικάζουμε ότι θα ήταν ένα σενάριο «καλύτερο».

Χρειάστηκε επίσης κάτι περισσότερο από απλή καλοτυχία, ούτως ώστε το 1989, όταν η Σοβιετική Ενωση θα μπορούσε να εφαρμόσει το Δόγμα Μπρέζνιεφ (την καταστολή κάθε λαϊκής εξέγερσης στο Ανατολικό Μπλοκ με στρατιωτική επέμβαση), να βρίσκεται στο τιμόνι της ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ένας ηγέτης που, κόντρα στα νάματα του Μακιαβέλι, προτιμούσε να τον αγαπούν παρά να τον φοβούνται (έτσι εξασφάλισε ισόβια αγάπη – σχεδόν λατρεία – στο εξωτερικό της χώρας του και ισόβια περιφρόνηση στο εσωτερικό). Ο Γκάντις περιγράφει ένα εύθυμο περιστατικό από τον τρικυμιώδη Οκτώβριο του 1989, καθώς η Πολωνία και η Ουγγαρία φανέρωναν ανησυχητικά συμπτώματα απειθαρχίας στις εντολές της Μόσχας: «Ο Γκενάντι Γκεράσιμοφ, εκπρόσωπος Τύπου του υπουργείου Εξωτερικών της Σοβιετικής Ενωσης, μάλιστα, αστειεύτηκε πάνω σε αυτό. “Ξέρετε το τραγούδι του Φρανκ Σινάτρα, το My Way;” απάντησε, όταν ρωτήθηκε τι είχε απομείνει από το Δόγμα Μπρέζνιεφ. “Η Ουγγαρία και η Πολωνία το κάνουν με τον τρόπο τους. Τώρα έχουμε το Δόγμα Σινάτρα”…».

Ο Τζον Λιούς Γκάντις, βαθύς γνώστης του αντικειμένου του, με μια αφηγηματική χάρη που δεν συναπαντάμε συχνά σε ακαδημαϊκό, ικανοποιεί ένα χρόνιο αίτημα των φοιτητών του -«δεν μπορείτε να καλύψετε περισσότερα χρόνια με λιγότερα λόγια;» – και παραδίδει έναν ευσύνοπτο γλαφυρό μπούσουλα «κυρίως σε μια νέα γενιά αναγνωστών για τους οποίους ο Ψυχρός Πόλεμος δεν ήταν ποτέ “τρέχοντα γεγονότα”». Παρακολουθούμε με πόσο επικίνδυνες διπλωματικές πιρουέτες (ενίοτε ερήμην ή ενάντια στη θέληση των εμπνευστών τους) καταφέραμε μια σειρά από πολυαίμακτες τοπικές συγκρούσεις – στην Κορέα, στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν, στη Μέση Ανατολή, στην Αφρική, στη Νότια Αμερική – να μην τις μεταλλάξουμε σε μετωπική σύγκρουση μεταξύ των υπερδυνάμεων και σε πυρηνικό ολοκαύτωμα. Παρά το υψηλό κόστος, αποφύγαμε το… υψηλότερο. «Κάτι είναι κι αυτό», αναστενάζει με ανακούφιση ο Γκάντις· «για να παραφράσω τα λόγια του αβά Σιεγές όταν ρωτήθηκε τι έκανε στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης: “Οι περισσότεροι από εμάς επέζησαν”…».