«Ρακοσυλλέκτης» μιας ζωής

Ο Κώστας Χατζηδουλής δεν ήταν από τους ανθρώπους που μπορείς, εύκολα, να τους περιγράψεις. Μπορείς όμως να τον διηγηθείς. Οπως διηγείσαι, μέσα από τις πράξεις του και τα γεγονότα που τον αφορούν, έναν θεατρικό ρόλο. Ή τον χαρακτήρα ενός μυθιστορήματος. Ούτως ή άλλως ήταν μια μυθιστορηματική προσωπικότητα. Σαν ήρωας από το «10» του Μ. Καραγάτση. Ή, λόγω πειραϊκής καταγωγής, από κάποιο βιβλίο του Χαριτόπουλου. Ή, ακόμη, από το «Τρίτο στεφάνι» του Ταχτσή. Εξάλλου και ο ίδιος ως μυθιστόρημα έβλεπε τη ζωή γενικώς. Γι’ αυτό και ήθελε να την εμπλουτίζει με στιγμιότυπα. Και στους ανθρώπους που διάλεγε για φίλους του ανίχνευε και αναδείκνυε μια «σκηνική» πλευρά της προσωπικότητάς τους. Ακόμη και αν οι ίδιοι δεν την είχαν συνειδητοποιήσει. Οταν δε τον ρωτούσες πώς ήταν ο Τσιτσάνης, ο Παπαϊωάννου, η Παπαγιαννοπούλου, όλοι αυτοί οι μύθοι που γνώρισε, δεν αναλωνόταν σε περιγραφές. Διηγούνταν απλώς μια ιστορία από τη ζωή τους.

Η δική του ζωή άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1940 στη Φρεαττύδα, στον Πειραιά. Από μικρό παιδί ανακάλυψε και καλλιέργησε εντός του τη μανία του συλλέκτη. Αυτή που, μαζί με τη βαθιά αγάπη του για το λαϊκό τραγούδι, τον συνόδευσε μέχρι το τέλος του παράξενου βίου του την περασμένη εβδομάδα. Πιτσιρίκι, σου λέει, δεν έπαιζε ποτέ με τα παιδιά της γειτονιάς του. Με ένα ψαλίδι τριγυρνούσε όλη την ημέρα για να κόψει, από τις εφημερίδες που έβρισκε στα σκουπίδια, γελοιογραφίες. Από αυτό το χούι του, κόλλησε ο ίδιος αργότερα στον εαυτό του το προσωνύμιο «ρακοσυλλέκτης». Με αυτό συστηνόταν, με αυτό υπέγραφε. Στους δρόμους όπου τριγυρνούσε, όμως, απέκτησε και μια άλλη συνήθεια, ένα άλλο πάθος. Να παρατηρεί τους ανθρώπους, εκείνους τους χαρακτηριστικούς μάγκες παλαιάς κοπής της πειραϊκής ηθογραφίας που τους «κατάπιε» αργότερα η πλήρης αστικοποίηση του λιμανιού. Ολοι ήξεραν τον Κωστάκη που μπαινόβγαινε στα μαγαζιά – ακόμη και τα «απαγορευμένα» για παιδιά της ηλικίας του -, καθόταν σε μια γωνιά και άκουγε ιστορίες. Ετσι σιγά σιγά άρχισε να «συλλέγει» και τις μνήμες των άλλων – και αυτή ίσως ήταν η σπουδαιότερη συλλογή του.

Στην εφηβεία του έζησε μια πολύ τραυματική εμπειρία που τον σημάδεψε για όλη του τη ζωή. Είδε μπροστά στα μάτια του ένα αυτοκίνητο να παρασύρει και να αποκεφαλίζει, σχεδόν, τη μικρότερη αδελφή του. Από το σοκ, άρχισε να τραυλίζει. Και όσο τα χρόνια περνούσαν και το τραύλισμα δεν θεραπευόταν, ο μεγαλύτερος αδελφός του έψαξε, ρώτησε και έμαθε για ένα κέντρο λογοθεραπείας σε κάποιο νοσοκομείο στη Σουηδία. Μαζί πήγαν, αλλά, ενώ ο Κώστας άρχιζε τη θεραπεία, ο αδελφός, σε μια εξέταση ρουτίνας, διαγνώσθηκε με καλπάζουσα κακοήθεια που του άφηνε πολύ μικρό περιθώριο ζωής. Αρον άρον γύρισαν στην Ελλάδα και από τότε δεν νοιάστηκε να θεραπεύσει το τραύλισμά του που έγινε εξάλλου το χαρακτηριστικό του. Μόνο όταν τραγουδούσε, πήγαινε η γλώσσα του ροδάνι (σε εκείνο το ταξίδι στη Σουηδία βρήκε και αγόρασε από ένα παλαιοπωλείο την πρώτη ελληνόφωνη εφημερίδα που είχε κυκλοφορήσει, στα τέλη του 18ου αιώνα, στην Τεργέστη).

Από τότε αφοσιώθηκε στον Πειραιά του (κάποτε καυχιόταν ότι επί δέκα χρόνια δεν είχε κοιμηθεί ούτε ένα βράδυ εκτός Πειραιά), το ρεμπέτικο και λαϊκό τραγούδι και τα «μαζέματά» του. Οικογένεια δεν έκανε ποτέ, με τη μητέρα του, την κυρία Γιαννούλα, ζούσε μέχρι που πέθανε κι εκείνη. Μάζευε, μάζευε, μάζευε με ευλάβεια θρησκευτική. Στοιχεία και ντοκουμέντα σημαντικά αλλά και πραγματάκια ασήμαντα. «Σκουπιδάκια» που μπορούσε να τα αξιολογήσει με έναν δικό του τρόπο, λες και είχε τη λυδία λίθο που θα τα μετέτρεπε σε θησαυρούς. Για παράδειγμα, μικρές αγγελίες από τον προπερασμένο αιώνα που σου έδειχναν όμως με πολύ γλαφυρό τρόπο τους μετασχηματισμούς της ελληνικής κοινωνίας. Ο Κώστας Χατζηδουλής δεν ήταν απλώς συλλέκτης. Στην πραγματικότητα ήταν, μεταξύ άλλων, και ερευνητής των απλών ανθρώπων. Αυτών που, συνήθως, οι ιστορίες τους δεν καταγράφονται.

Αν και το τεράστιο αρχείο του (από το οποίο είχε κάνει πολλά αφιερώματα στα «ΝΕΑ») περιλαμβάνει τα πάντα, ο βασικός του άξονας ήταν το ρεμπέτικο τραγούδι. Δεν τον ενδιέφερε απλώς η καταγραφή του, αλλά η «ψυχή» του. Τα πάθη των δημιουργών του. Και τα «ασεβή τροπάριά» του. Οταν έπιανε στην τύχη μία από τις δεκάδες κασέτες που ήταν διασκορπισμένες στο σπίτι του και άκουγε μια σπάνια ηχογράφηση, το πρόσωπό του έπαιρνε έκφραση προσκυνητή (πρόσφατα είχε βάλει να ακούσω ζωντανή ηχογράφηση του 1951 από κέντρο στις Τζιτζιφιές, όπου τραγουδούσε ο Χιώτης με την Μπέλλου). Εκείνος συνόδευσε το φέρετρο του Τσιτσάνη από το Λονδίνο και, κατευθείαν από το αεροπλάνο, πήγε με τσαμπουκά στο Μαξίμου για να πάρει γραπτή δήλωση από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Την οποία μάλιστα δεν δημοσίευσε ποτέ. Για πάρτη του την ήθελε. Πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, όταν υπήρχε ακόμη ελληνική δισκογραφία, επρόκειτο να επιμεληθεί ένα CD με τραγούδια του Βαμβακάρη.

Ο ελληνικής καταγωγής διευθυντής της πολυεθνικής εταιρείας, που είχε γεννηθεί και μεγαλώσει όμως στο εξωτερικό, έκανε το λάθος να πει ότι δεν γνώριζε τον Βαμβακάρη. Σε χρόνο – ρεκόρ έφτασε από τον Πειραιά στη Μεσογείων ο Χατζηδουλής, με μια τεράστια σημαία μαζί με το κοντάρι της που δεν χωρούσε καλά καλά στο ταξί. Και στήθηκε κρατώντας την έξω από το γραφείο του διευθυντή. Αμίλητος και ανέκφραστος. Με βερμούδα, σαγιονάρες και ένα φραπέ που χυνόταν από το ποτήρι.

Στενοί του φίλοι, καλλιτέχνες, διανοούμενοι, δημοσιογράφοι, πολιτικοί. Αλλά και το καθαγιασμένο περιθώριο του Πειραιά. Αυτό που έφυγε μαζί με τον Θανάση τον «Κινέζο» (ιδιοκτήτη του μπαρ Μύκονος στη Φρεαττύδα) και τον «Τορπίλα» («κοίτα το κεφάλι του. Σαν τορπίλη. Μόνο μέσα σε ένα τέτοιο κεφάλι μπορεί να γεννηθεί η ιδέα για την καταστροφή του κόσμου» έλεγε για τον φίλο του ο Κώστας).

Οταν ο Κώστας Μητρόπουλος, επίσης στενός του φίλος, πληροφορήθηκε τον θάνατό του, έγραψε αυθόρμητα: «Κανέναν θάνατο δεν έχω καταλάβει. Αυτόν λιγότερο απ’ όλους. Οταν περνάς καλά, όταν βγαίνεις στην πόρτα σου και βλέπεις τη θάλασσα, όταν μπορείς να ξεπετάς ένα πιάτο μεζέδες από το πουθενά και να το σερβίρεις στον έκπληκτο επισκέπτη σου, όταν σ’ αρέσει και η σκάλα ακόμα του σπιτιού σου, όταν έχεις μαζέψει και της Παναγιάς τα μάτια και, το φοβερότερο απ’ όλα, όταν είσαι ο μόνος που γλεντάει μια γελοιογραφία όσο και ο τύπος που την έκανε, πού φεύγεις και πας; Θα είναι καλύτερα εκεί; Σιγά μην είναι. Τέλος πάντων, οι άνθρωποι πάντα σε εκπλήττουν και οι συλλέκτες περισσότερο απ’ όλους».