Η Ελλάδα και η νότια πτέρυγα 1952 – 1967

Η ελληνική προσχώρηση στο ΝΑΤΟ τον Φεβρουάριο του 1952 θεωρήθηκε – και ήταν – σημαντική επιτυχία για την ελληνική εξωτερική και αμυντική πολιτική, καθώς εξασφαλιζόταν η ένταξη της Ελλάδας σε μια ισχυρή συμμαχία και η μακροχρόνια δέσμευση των ΗΠΑ για την ελληνική ασφάλεια. Ο διεθνής ρόλος της Ελλάδας αναβαθμιζόταν. Επίσης, εξασφαλιζόταν ο σταδιακός εκσυγχρονισμός και η ενίσχυση των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Ωστόσο, έπρεπε να επιλυθούν πληθώρα ζητημάτων και να προσαρμοστούν οι ελληνικές Ενοπλες Δυνάμεις στις ανάγκες της νέας εποχής, ώστε να είναι λειτουργική και αποτελεσματική η ενσωμάτωση της Ελλάδας στον κύριο αμυντικό οργανισμό της Δύσης.

Στην αρχή – ήδη από το φθινόπωρο του 1951, πριν από την επίσημη ένταξη της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ – ανέκυψε το ζήτημα σε ποια νατοϊκή διοίκηση θα εντάσσονταν επιχειρησιακά οι ελληνικές και οι τουρκικές Ενοπλες Δυνάμεις. Χρειάστηκαν πολύμηνες επίπονες διαπραγματεύσεις μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών, ιδίως μάλιστα μεταξύ των ΗΠΑ και της Βρετανίας, ώστε να βρεθεί μια συμβιβαστική και όσο το δυνατόν ικανοποιητική λύση. Αρχικά αποκρούστηκε η βρετανική επιδίωξη να τεθούν οι ελληνικές και τουρκικές δυνάμεις υπό μια νέα, ξεχωριστή νατοϊκή διοίκηση με επικεφαλής ανώτατο βρετανό αξιωματικό. Στόχος της Βρετανίας ήταν να αυξήσει εκ νέου (αλλά δίχως κόστος) τη βρετανική επιρροή σε Ελλάδα και Τουρκία και εντέλει να ανακόψει την απομείωση της βρετανικής ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Παράλληλα, αποτράπηκε το ενδεχόμενο να ενταχθούν οι ελληνικές χερσαίες δυνάμεις στην ήδη υφιστάμενη νατοϊκή συμμαχική διοικητική δομή και να υπαχθούν σε ιταλό στρατηγό. Τελικά, οι ελληνικές χερσαίες και αεροπορικές δυνάμεις υπήχθησαν, μαζί με τις αντίστοιχες τουρκικές, σε ένα νέο στρατηγείο δυνάμεων Νοτιοανατολικής Ευρώπης με έδρα τη Σμύρνη και με επικεφαλής αμερικανό στρατηγό, ο οποίος λογοδοτούσε στον – επίσης Αμερικανό – επικεφαλής των νατοϊκών δυνάμεων Νοτίου Ευρώπης, με έδρα τη Νάπολη. Μόνο οι ελληνικές ναυτικές δυνάμεις υπήχθησαν στη νεοσυσταθείσα ναυτική Μεσογειακή Διοίκηση του ΝΑΤΟ, υπό βρετανό ναύαρχο.

Οι παραπάνω εξελίξεις οδήγησαν στην εμβάθυνση της ήδη στενής ελληνοαμερικανικής συνεργασίας σε στρατιωτικό-τεχνικό επίπεδο. Η αμερικανική στρατιωτική αποστολή στην Ελλάδα συνέχισε τη δραστηριοποίησή της, ενώ στελέχη των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων μετεκπαιδεύονταν σε νατοϊκά σχολεία και στις ίδιες τις ΗΠΑ. Ακρογωνιαίος λίθος του συμμαχικού δεσμού Ελλάδας – ΗΠΑ αποτελούσε η παροχή αμερικανικής στρατιωτικής (και, μέχρι το 1963, και οικονομικής) βοήθειας προς την Ελλάδα. Αλλά η ελληνοαμερικανική στρατιωτική συνεργασία για την άμυνα της νότιας πτέρυγας του ΝΑΤΟ είχε και άλλα σημεία αναφοράς. Αφενός, τη λειτουργία αμερικανικών βάσεων και λοιπών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα μετά το 1953. Αφετέρου, από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, τον εφοδιασμό των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων με αμερικανικής κατασκευής μέσα εκτόξευσης/άφεσης τακτικών πυρηνικών όπλων, καθώς και την αποθήκευση των πυρηνικών κεφαλών καθ’ αυτών (υπό αμερικανική φύλαξη) στο ελληνικό έδαφος, στο πλαίσιο και της ευρύτερης στρατηγικής του ΝΑΤΟ. Ακόμα, μετά τη διεύρυνση της νότιας πτέρυγας το 1952, η κατασκευή των αναγκαίων έργων υποδομής (αεροδρόμια, ναυτικές βάσεις, αποθηκευτικοί χώροι πυρομαχικών, ανταλλακτικών και καυσίμων, δίκτυα τηλεπικοινωνίας κ.λπ.) σε Ελλάδα και Τουρκία έλαβε προτεραιότητα. Τα έργα αυτά εν πολλοίς χρηματοδοτήθηκαν από το ΝΑΤΟ και τα οφέλη για τις δύο χώρες υπήρξαν πολλαπλά, τόσο για την αμυντική τους ετοιμότητα, όσο και, πιο έμμεσα, για την οικονομική τους ανάπτυξη.

Παρ’ όλα αυτά, η Ελλάδα παρέμενε ιδιαίτερα ευάλωτη σε ενδεχόμενη απειλή από τον Βορρά. Η Θράκη και η ανατολική Μακεδονία αποτελούσαν, μαζί με το Δυτικό Βερολίνο, τα πλέον εκτεθειμένα σημεία του ΝΑΤΟ. Μάταια διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις πίεζαν προκειμένου να βελτιωθούν σημαντικά οι ελληνικές αμυντικές δυνατότητες, καθώς και οι τοπικές αμερικανικές/νατοϊκές δυνάμεις, ώστε να δύναται να προβληθεί αποτελεσματική άμυνα εναντίον ενδεχόμενης βουλγαρικής ή βουλγαροσοβιετικής επίθεσης. Ακόμα και οι ανώτατοι στρατιωτικοί αξιωματούχοι του ΝΑΤΟ αναγνώριζαν ότι μια τέτοια ευρείας κλίμακας επίθεση και προέλαση θα ήταν δυνατό να αναχαιτιστεί μόνο με ευρεία χρήση και τακτικών πυρηνικών όπλων στο πεδίο της μάχης εντός και ελληνικού εδάφους – προοπτική βέβαια ελάχιστα ελκυστική για την ελληνική πλευρά. Πάντως, εκείνη η στρατηγική που εν πολλοίς βασιζόταν στην (πυρηνική) αποτροπή αποδείχθηκε λειτουργική και επαρκής, και συνεπώς εντέλει αποτελεσματική, καθώς ο ανατολικός συνασπισμός δεν απείλησε εμπράκτως την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας.

Ο δρ. Διονύσης Χουρχούλης διδάσκει Ιστορία Διεθνών Σχέσεων στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο