«Για οποιαδήποτε ελευθερία, πληρώνεις το τίμημά της»

Η σκηνοθεσία μιας όπερας ήταν πάντα η μεγάλη καλλιτεχνική της φιλοδοξία. Το γεγονός ότι βρέθηκε στην Αθήνα για την προετοιμασία της ήταν η ευτυχής συγκυρία για τη συνάντησή μας. Η Φανί Αρντάν βρέθηκε ανάμεσά μας για να φροντίσει τις λεπτομέρειες στη «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, ανάθεση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, η οποία δίνει ένα πρώτο μέτρο σύγκρισης για τις «διεθνείς» παραγωγές της. Ειδικά για την περίσταση, η Αρντάν μετά τις δύο σκηνοθεσίες μουσικού θεάτρου στο Θέατρο του Σατλέ, τη «Βερονίκη» του Μεσαζέ το 2008 και το «Passion» του Ζόντχαϊμ το 2016 συνεργάζεται με μεγάλα ονόματα δημιουργών: στα σκηνικά με τον Τομπίας Χοάιζελ, τους φωτισμούς τον Λούκα Μπιγκάτσι, την κινησιολογία με τη γαλλική κολεκτίβα ΛΑ (ΟΡΝΤ), τα κοστούμια με την οσκαρική Μιλένα Κανονέρο και την Πέτρα Ράινχαρτ. Βασισμένη σε νουβέλα του Νικολάι Λέσκοφ, η «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» εστιάζει στη θέση της γυναίκας στην προεπαναστατική επαρχιακή Ρωσία. Ταυτόχρονα, ο Σοστακόβιτς σατιρίζει με μεγάλη οξυδέρκεια θεσμούς της εποχής, όπως η Εκκλησία και η τσαρική αστυνομία. Η υπόθεση αφορά την Κατερίνα Ισμαΐλοβα, σύζυγο ευκατάστατου εμπόρου, η οποία νιώθει παραμελημένη και εγκλωβισμένη στον γάμο της. Ερωτεύεται έναν από τους εργάτες του υποστατικού της και για χάρη του φτάνει ώς τον φόνο του πεθερού και του συζύγου της. Παντρεύεται τον αγαπημένο της, αλλά οι φόνοι αποκαλύπτονται και το ζευγάρι συλλαμβάνεται. Στον δρόμο για τη Σιβηρία η Κατερίνα αρπάζεται με μια νέα υποψήφια ερωμένη του συζύγου της και μαζί της παρασύρεται από τα παγωμένα νερά του ποταμού.

Συναντήσαμε την ντίβα του ευρωπαϊκού θεάματος στους χώρους της Λυρικής Σκηνής. Μαυροντυμένη, με ένα ελαφρύ άρωμα να την τυλίγει, δείχνει την καλή της διάθεση να μιλήσει με πάθος για την όπερα, τους αρχαίους μύθους, την Ελλάδα και αυτό που αποκαλεί «υπόγεια δημοκρατία». «Η Ελλάδα ασκεί μεγάλη δύναμη σε κάποιον που δεν είναι Ελληνας. Εχει μια μυθική ιστορία οπότε κάθε φορά που έρχομαι εδώ νιώθω ότι από εδώ ξεκίνησαν όλα για μένα. Και ήμουν πολύ νέα, πολύ παθιασμένη με την αρχαία τραγωδία, με τους μύθους, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Ολα αυτά με έχουν εφοδιάσει και “κατασκευάσει” ως καλλιτέχνιδα».

Υπάρχει κάποιος ρόλος με ιδιαίτερη σημασία για εσάς;

Ναι, η Μήδεια, την οποία έχω υποδυθεί. Θα μου άρεσε όμως να παίξω την Εκάβη του Ευριπίδη. Είναι δυνατή αυτή η γυναίκα.

Και όχι την Αντιγόνη;

Οχι, πρώτον επειδή έχω μεγαλώσει, δεν είμαι πια σε ηλικία για να την υποδυθώ. Αλλά ποτέ δεν την ερωτεύτηκα. Προτιμώ τους πιο αμφίσημους χαρακτήρες, όχι τους τέλειους. Σίγουρα είναι ένα νέο κορίτσι. Αλλά αγαπώ πραγματικά τη Μήδεια που είναι μία σύνθετη προσωπικότητα. Μου αρέσει επίσης που στους Ελληνες υπάρχει μία εξήγηση για όλα. Είναι ένας ευφυής λαός. Στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία έχουμε τον Σαίξπηρ, τον Προυστ, τον Μπαλζάκ οι οποίοι χρησιμοποίησαν τους μύθους των αρχαιοελληνικών τραγικών οικογενειών μιλώντας είτε για τους θνητούς είτε για τους θεούς. Μετά έρχεται η νεότερη ιστορία της Ελλάδας όταν πολέμησαν τους Τούρκους. Σκέφτομαι πόσο ανυπόφορη ήταν η υποδούλωση εκείνη. Τελευταία, μου άρεσε η απάντηση του Οχι των Ελλήνων στο  δημοψήφισμα του 2015. Φυσικά και έχω μία εξιδανικευμένη ιδέα για τους Ελληνες. Από το λίγο που τους γνώρισα έχουν την ευφυΐα της ζωής.

Η κυβέρνηση πάντως δεν άκουσε εκείνη την απάντηση…

Μα βέβαια, ποτέ δεν ακούμε εκείνους που είναι οι πιο ευάλωτοι. Νομίζω ότι μέσα στο σύστημα υπάρχει κάτι που δεν προχωρά καθόλου. Υπάρχουν όλο και περισσότεροι φτωχοί ενώ οι πλούσιοι παραμένουν αριθμητικά ίδιοι αλλά περισσότερο ισχυροί. Και φυσικά αυτό δεν μπορεί να λειτουργήσει. Αν διαβάσουμε την «Πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» διαπιστώνουμε ότι η μεσαία τάξη ήταν εκείνη που εξαφανίστηκε. Η φτωχοποίηση πλήττει τους εργάτες, τους καλλιτέχνες, τους δημιουργούς, τους τεχνίτες. Ομως αυτοί είναι που δίνουν ώθηση στη ζωή. Νομίζω ότι οι πλούσιοι επαναπαύονται στα κεκτημένα τους. Θεωρώ ότι ο στυγνός καπιταλισμός είναι η πιο τρομακτική επινόηση. Θα μου πείτε αυτό που λένε οι κομμουνιστές ότι υπάρχει ο τρίτος δρόμος. Αλλά ακόμη δεν έχει φανεί. Για μένα οι Ελληνες είναι ο λαός. Είναι η δημοκρατία που βγήκε στους δρόμους  και αυτό μου άρεσε.

Τώρα είναι η σειρά των Κίτρινων Γιλέκων να βγαίνουν στους δρόμους. Βρίσκετε ότι είναι μία ανάλογη έκφραση της Δημοκρατίας;

Εξαρτάται. Νιώθω ότι ακόμα δεν υπάρχει η σχετική απόσταση του χρόνου για να μιλήσουμε για τα Κίτρινα Γιλέκα. Ισως να σας ξαφνιάσω, αλλά για μένα δεν υπάρχει ήρεμη επανάσταση. Η Γαλλική Επανάσταση, η Επανάσταση των Μπολσεβίκων, οποιαδήποτε επανάσταση πρέπει να περάσει από ένα στάδιο βίας. Η Επανάσταση έρχεται σε ρήξη με κάτι συγκεκριμένο. Γι’ αυτό και τη βρίσκω πάντα πολύ ενδιαφέρουσα. Τι προκαλεί σ’ εμάς; Τι θ’ απογίνουμε; Βρίσκω ότι το αίσθημα του φόβου είναι ο πιο κακός σύμβουλος. Περιμένω να δω τι θα πράξει ο Μακρόν. Προσωπικά δεν ψηφίζω ποτέ. Επειδή θέλω να είμαι πάντα ενάντια.

Μάλλον θα έπρεπε να γίνετε δημοσιογράφος.

Καθόλου. Νομίζω ότι τα media έχουν αλλάξει. Δεν είναι πια ελεύθερα, έχουν όρια που πρέπει να κρατήσουν, επειδή υπάρχουν δεσμεύσεις από την πλευρά του χρήματος. Νομίζω ότι ένα ελεύθερο πνεύμα δεν μπορεί να εκφραστεί. Δεν αγόρασα ποτέ στη ζωή μου εφημερίδες. Κι αν με ρωτάτε πώς ενημερώνομαι, πολύ απλό: σαν τους σκύλους, οσμίζομαι τον αέρα. Δεν βλέπω ποτέ ειδήσεις στην τηλεόραση, επειδή δεν θέλω ο δείνα και η τάδε να μου μάθουν πώς να σκέφτομαι. Πιστεύω πως ό,τι είναι σημαντικό βγαίνει από τη «φωνή του λαού», το «vox populi».

Υποστηρίζετε αντίστοιχα και τις γυναίκες που διεκδικούν αναγνώριση των δικαιωμάτων τους;

Δεν ήμουν ποτέ φεμινίστρια. Το βρίσκω μειωτικό να το λέω, σαν να είμαστε σε γκέτο. Πριν μιλήσω για τις γυναίκες προτιμώ να μιλήσω για τις ανθρώπινες υπάρξεις. Δεν μου αρέσει όλη αυτή η συζήτηση του παρόντος για άνδρες και γυναίκες. Πνίγομαι εκεί μέσα. Υπάρχουν άνδρες που λατρεύω, γυναίκες που απεχθάνομαι και το αντίστροφο. Δεν θα πρέπει να δεχόμαστε να ταξινομούμε και να προσδιορίζουμε τους ανθρώπους από το φύλο, την εθνικότητα, το επάγγελμα, την κοινωνική τους τάξη. Από τους δικηγόρους έως τους εργάτες, όλοι, πρέπει να είναι πάνω από όλα ελεύθεροι. Και αυτό φυσικά αντιτίθεται  στους κανόνες. Ομως η ίδια η ζωή είναι αντιφατική.

Η ηρωίδα της όπερας που θα σκηνοθετήσετε ίσως και μοιάζει να είναι υπόδειγμα φεμινισμού.

Η αλήθεια είναι ότι είχα το προνόμιο να αγαπήσω τους άνδρες της οικογένειάς μου, αλλά και τους άνδρες που συνάντησα στη ζωή μου. Δεν έχω τίποτα εναντίον των ανδρών. Αυτή είναι η άποψή μου, η βιογραφία μου. Δεν μπορώ να αλλάξω. Ισως αν είχα γεννηθεί σε άλλη χώρα, σε άλλη ιστορική εποχή, μπορεί να σκεφτόμουν διαφορετικά. Γι’ αυτό και σκέφτηκα αμέσως τη «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» όταν ο διευθυντής της Λυρικής Σκηνής, Γιώργος Κουμεντάκης, μου πρότεινε τη συνεργασία. Είχα ακούσει τη μουσική, δεν είχα δει την όπερα. Οπότε έχω μία παρθενική αντίληψη για την οπερατική μορφή του έργου. Ωστόσο ο Σοστακόβιτς, ο οποίος επέζησε από τη δυσμένεια του Στάλιν, καθώς πέρασε από ανάκριση μετά το ανέβασμα της Λαίδης Μάκβεθ του, μέσα στη μουσική του λέει τόσα πράγματα. Καθώς μάλιστα με έχει σημαδέψει η Μαρία Κάλλας στη ζωή μου (σ.σ.: η Φανί Αρντάν την έχει υποδυθεί στον θεατρικό μονόλογο Masterclass) θυμάμαι καλά τα λόγια της : «Πάνω από όλα βρίσκεται η μουσική. Σεβαστείτε τη». Και έτσι άκουσα πολύ καλά τη μουσική του Σοστακόβιτς γιατί εδώ προκύπτει το κρίσιμο ερώτημα: πώς το κοινό του 2019 μπορεί να παρακολουθήσει την όπερα ως την απόλυτη σύμβαση κατά την οποία οι καλλιτέχνες εκφράζονται τραγουδώντας; Επέλεξα να κρατήσω την εποχή στην οποία γράφτηκε η νουβέλα και την αφήγηση ενός μύθου. Σαν το «ήταν μια φορά και έναν καιρό…», επειδή πιο εύκολα μπορούμε να ταυτιστούμε με τους ήρωες του παραμυθιού και να δεχτούμε το ηθικό δίδαγμα που ακολουθεί. Οταν ο Σοστακόβιτς αποφάσισε να γράψει αυτήν την όπερα θέλησε η ηρωίδα του να είναι αγαπητή στο κοινό καθώς διεκδικεί τον έρωτα φτάνοντας στον φόνο. Η διαδρομή αυτής της γυναίκας είναι μόνο προς την ελευθερία. Μας δείχνει ότι για οποιαδήποτε ελευθερία  πληρώνεις το τίμημά της. Δεν περιμένεις κανένα νόμο και καμία κοινωνία να σου τη δώσει. Την παίρνεις με δικό σου ρίσκο. Για εμένα η αληθινή γυναίκα είναι εκείνη που παίρνει την εξουσία, όχι εκείνη που της την παραδίδουν. Ολη η ιστορία της Κατερίνα, η οποία καταλήγει στη Σιβηρία, χωρίς χρήματα, αλλά αγαπώντας αυτόν τον άνδρα την οδηγεί σε μία κάθαρση. Δεν είναι άπληστη, ζητά μόνο τον έρωτα. Εστω και αν αυτός είναι ένα τίποτα, ένα bad boy.

Μετά τη στροφή σας στη σκηνοθεσία υπάρχει διαφορά στον τρόπο που βλέπετε το θέατρο και το σινεμά;

Νομίζω ότι το σινεμά θα πεθάνει πιο γρήγορα από οποιαδήποτε μορφή τέχνης. Ο Φρανσουά Τριφό έλεγε πως είναι καλύτερα που στην τηλεόραση προβάλλονται διαφημίσεις και διακόπτουν την ταινία, επειδή ο κόσμος θα πηγαίνει πιο συχνά στο σινεμά. Και είναι αλήθεια ότι το κοινό που αγαπά πραγματικά τον κινηματογράφο πηγαίνει στις αίθουσες για να δει ταινίες. Ευτυχώς το Παρίσι παραμένει σινεφίλ πόλη προσφέροντας καλές ταινίες στην αρχική τους γλώσσα, με υπότιτλους και όχι μεταγλωττισμένες. Βέβαια δεν γίνονται πια ταινίες όπως του Παζολίνι, του Αντονιόνι ή του Γκοντάρ , αλλά όλο και πιο συχνά κωμωδίες. Το ίδιο όμως συμβαίνει και στη λογοτεχνία. Υπάρχουν πολλά μπεστ σέλερ αλλά δεν φτάνουν την πένα της Μαργκερίτ Ντιράς. Αυτό εννοώ λοιπόν όταν αναφέρομαι στην «υπόγεια δημοκρατία». Είναι όλοι όσοι αντιστέκονται και αρνούνται να παρακολουθήσουν τα προϊόντα μιας βιομηχανίας. Αυτό για το οποίο μιλάνε  όλοι και το θαυμάζουν δεν με ενδιαφέρει. Η υπόγεια δημοκρατία θα φέρει την αλλαγή. Σαν ένα μικρό κόκκινο νήμα που φαίνεται πάνω στον δρόμο.

info

«Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, κύκλος 20ός αιώνας, 12, 15, 17, 19, 22 Μαΐου 2019, αίθουσα Σταύρος Νιάρχος Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Προπώληση: 213-0885.700, Public, tickets.public.gr, ticketservices.gr, nationalopera.gr{CR}Σκηνοθεσία: Φανί Αρντάν. Μουσική διεύθυνση: Βασίλης Χριστόπουλος. Στον ρόλο του τίτλου, η ρωσίδα υψίφωνος Σβετλάνα Σοζντάτελεβα. Στον ρόλο του Σεργκέι, ο τενόρος Σεργκέι Σεμισκούρ