Τα διλήμματα της επόμενης μέρας

Κάποτε, λοιπόν, οι εκλογές θα γίνουν. Μια νέα πλειοψηφία θα προκύψει. Μια νέα κυβέρνηση θα σχηματιστεί. Και θα αναλάβει να φέρει εις πέρας αυτό που όλοι πια συμφωνούν ότι είναι η πρώτη προτεραιότητα για την επόμενη μέρα: να διαπραγματευθεί νέους, χαμηλότερους στόχους για τα πρωτογενή πλεονάσματα που πρέπει να αποδίδει η ελληνική οικονομία. Οχι αμέσως – όλοι καταλαβαίνουν ότι αυτό είναι αδύνατο. Ούτε με τη λογική του 2015 («αφού μας ψήφισε ο ελληνικός λαός για να το κάνουμε, εσείς οι Ευρωπαίοι είστε υποχρεωμένοι να το δεχθείτε, αλλιώς…»). Ακόμη και ο ΣΥΡΙΖΑ έχει μάθει πια ότι αυτή η τακτική φέρνει τα αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα.

Ολοι καταλαβαίνουν πια ότι δίχως μια αλλαγή αυτών των στόχων (σήμερα: 3,5% μέχρι το 2022 και πάνω από 2% μέχρι το 2040), η ελληνική οικονομία είναι καταδικασμένη να σέρνεται με ρυθμούς ανάπτυξης πολύ χαμηλότερους του αναγκαίου για την ανάταξη των τραυμάτων της κρίσης. Αλλά όλοι καταλαβαίνουν, επίσης, ότι οι υψηλοί στόχοι τέθηκαν ως ποινή για τον ανέντιμο πρότερο βίο του και ως εγγύηση ότι το ελληνικό πολιτικό σύστημα δεν θα μπορεί να επαναλάβει τις παλιές του δημοσιονομικές αμαρτίες – την επέκταση του δανεισμού για τη χρηματοδότηση των πελατειακών του αναγκών. Το ερώτημα, συνεπώς, το πρώτο ερώτημα τη επόμενης ημέρας είναι πώς, ποιος, με ποια μέσα μπορεί να ανακτήσει την εμπιστοσύνη, να δημιουργήσει χώρο για μια νέα διαπραγμάτευση σε ένα περιβάλλον όπου τους στόχους θα τους ορίζει η λογική, όχι η τιμωρία, ούτε η δυσπιστία.

Αλλά αυτό είναι μόνον το πρώτο ερώτημα. Το δεύτερο και πολιτικά κρισιμότερο είναι: αν υποθέσουμε ότι η προσπάθεια πετυχαίνει και οι στόχοι μειώνονται, εξορθολογίζονται. Πώς θα χρησιμοποιηθούν οι πόροι που θα εξοικονομηθούν;

Η μία απάντηση – ας την πούμε σχηματικά «δεξιά απάντηση» – είναι πως ο δημοσιονομικός χώρος που θα δημιουργηθεί, θα επιτρέψει μια δραστική, γρήγορη μείωση φορολογικών και ασφαλιστικών συντελεστών, ώστε να τονωθεί η οικονομική δραστηριότητα, να ενθαρρυνθούν οι επιχειρήσεις να προσλάβουν, να έρθουν ξένες επενδύσεις. Σωστό; Εν μέρει, ναι. Ο σημερινός φορολογικός παραλογισμός δεν είναι συμβατός με ανάπτυξη. Μα οι μειώσεις φορολογικών συντελεστών, χωρίς να συνδέονται με υποχρεώσεις, με στόχους επενδύσεων και αύξησης της απασχόλησης, κινδυνεύει να αποδειχθεί (όπως παλιότερα) μια τρύπα στο νερό. Και, κυρίως, η απάντηση αυτή, αν έμενε εκεί, θα υποτιμούσε αυτό που οι περισσότεροι ξένοι αναλυτές τονίζουν: ότι αν δεν υπάρξει μια ανάκαμψη των δημόσιων επενδύσεων δεν θα ακολουθήσουν οι ιδιωτικές. Και αν δεν επιστρέψουν για να επενδυθούν τα κεφάλαια των Ελλήνων, δεν έρθουν ποτέ τα κεφάλαια των ξένων.

Η δεύτερη απάντηση – ας την πούμε σχηματικά «απάντηση ΣΥΡΙΖΑ» – είναι πως ό,τι κερδίσουμε από τη μείωση των πλεονασμάτων, θα το διαθέσουμε για να γίνουν προσλήψεις στο Δημόσιο και να δοθούν κοινωνικά επιδόματα προς τους χαμένους των χρόνων της κρίσης. Σωστό; Εν μέρει, ναι. Η ενίσχυση των κοινωνικά αδυνάμων, η ανάκτηση της τραυματισμένης κοινωνικής συνοχής είναι, πράγματι, αναγκαία.

Αλλά δίχως μια ριζική, εκ θεμελίων αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του κράτους, θα βλέπουμε να αναπαράγεται το σημερινό μοντέλο – αυτό που δοκιμάστηκε τα δύο τελευταία χρόνια, όπου η κυβέρνηση Τσίπρα «υπερκάλυπτε το πλάνο» των πλεονασμάτων, για να καλοπιάνει τους δανειστές και να έχει περίσσευμα να διανέμει ως κοινωνικό μέρισμα σε υποψήφιους ψηφοφόρους. Αυτή η πολιτική έχει δύο βαριά αρνητικές επιπτώσεις: από τη μια ωθεί, δίνει κίνητρο σε εκείνους (τους πολλούς) που μπορούν να κρύβουν εισοδήματα, να φοροδιαφεύγουν, ώστε να παραμένουν στις λίστες δικαιούχων των επιδομάτων. Και από την άλλη δημιουργεί όλο και υψηλότερες επιδοματικές ανάγκες, αφού εκείνοι που θα έχουν ανάγκη τα επιδόματα θα είναι όλο και περισσότεροι, όσο η οικονομία παραμένει σε παγίδα ύφεσης. Στην  πράξη, η «απάντηση ΣΥΡΙΖΑ» δεν είναι η αριστερή εναλλακτική στη «δεξιά απάντηση». Ο ΣΥΡΙΖΑ αντιπαραθέτει στη σημερινή, ατελώς μεταρρυθμιστική ΝΔ έναν προκατακλυσμιαίο, αντι-μεταρρυθμιστικό, πελατειακό, «λαϊκό» εαυτό της.

Χρειαζόμαστε μια τρίτη απάντηση, λοιπόν. Ας την πούμε σχηματικά «αριστερή απάντηση» ή «σοσιαλδημοκρατική απάντηση». Εκείνη που αναζητά ένα «ενάρετο μείγμα», όπου τα μειωμένα πλεονάσματα – εφ όσον τα πετύχουμε – θα φέρουν βέβαια μια κάποια μείωση φορολογικών βαρών – για λόγους δικαιοσύνης προπάντων, αφού, ιδίως τα τελευταία τέσσερα χρόνια, μια μειοψηφία φορολογουμένων φέρει όλο και μεγαλύτερα φορολογικά βάρη, για να πληθαίνουν οι τάξεις των μετακλητών και να επιδοτούνται οι έχοντες δυνατότητα απόκρυψης εισοδημάτων. Αλλά ό,τι εξοικονομείται από τη μείωση των πλεονασμάτων θα είναι δεσμευμένο (με τρόπο μόνιμο, θεσμικά κατοχυρωμένο – όπως για παράδειγμα προτείνει ο Ν. Χριστοδουλάκης) για τη χρηματοδότηση επενδύσεων. Για τη χρηματοδότηση της ανάπτυξης.

Αυτό θα απαιτούσε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Μια κοινωνία που υπέφερε από την κρίση και από την πολιτικά ανεπαρκή διαχείρισή της, και ιδίως το παραγωγικό της μέρος, εκείνο που υπέστη τον άδικο καταμερισμό των βαρών της κρίσης, θα πρέπει να συμφωνήσει σε μια νέα κοινωνική σύμβαση, όπου συνεχίζουμε για κάποια χρόνια να σφίγγουμε το ζωνάρι. Αλλά όχι για να ξεπληρώνουμε ταχύτερα τα χρέη προς τους δανειστές, μα για να χρηματοδοτούμε ισχυρότερους ρυθμούς ανάπτυξης. Εφικτό; Ναι. Αλλά απαιτεί αυτό που άλλοι ονομάζουν leadership. Ικανότητα ηγεσίας.