«H λέξη όραμα κατάντησε ανέκδοτο»

Το Καφενείο στο ανακαινισμένο «Αλσος» έχει μεγάλες τζαμαρίες που «βλέπουν» στο Πεδίον του Αρεως. «Βλέπουν» όμως και σε μια άλλη εποχή που δεν οριοθετείται χρονικά αλλά, κυρίως, συναισθηματικά. Σε αυτές τις ρωγμές εντός μας όπου συμφιλιωνόμαστε με τη νοσταλγία και εκείνη μας το ανταποδίδει αφού από παθητική ψυχική κατάσταση γίνεται ενεργητική και ενδυναμώνει τις αντοχές μας για το μέλλον. Ο ήχος από το τάβλι – που διαθέτει το καφενείο και παίζουν σε κάποιο τραπέζι – δεν είναι ενοχλητικός. Η άνοιξη απ’ έξω αργοσαλεύει. Κάπως σαν προανάκρουσμα υπόσχεσης του στίχου του Διονύση Σαββόπουλου «Καλοκαίρι, η γαλάζια προκυμαία θα σε φέρει…».

Αναλογίζομαι πόσοι στίχοι του έχουν περάσει στο καθημερινό μας λεξιλόγιο, έχουν γίνει προσφιλείς αναφορές. Από το «Η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει» που τραγουδά στο «Τσάμικο» έως το «Η ζωή αλλάζει δίχως να κοιτάζει τη δική σου μελαγχολία» στο «Οι παλιοί μας φίλοι». Αυτόν τον τελευταίο – από τους πιο αγαπημένους του κοινού αφού περιγράφει κάτι που, κάποια στιγμή, όλοι συνειδητοποιούμε – τον έγραψε στα 22 του χρόνια. Λίγο πριν από τη χούντα δηλαδή. Τον ρωτάω αν θα έλεγε κάτι τέτοιο σήμερα. «Η ζωή, τώρα, αλλάζει σε κάτι σκοτεινό νομίζω. Οι άνθρωποι τείνουν να γυρίσουν στις καταβολές τους. Σε κάτι αυταρχικό, με δημοκρατικό πασπάλισμα ή όχι, αδιάφορο. Καταθλίβομαι όταν σκέφτομαι ότι αύριο μπορεί οι αρχηγοί του κόσμου να είναι η Κίνα, η Ρωσία, το Ιράν, η Τουρκία και το ριζοσπαστικό Ισλάμ. Με στρατόπεδα συγκεντρώσεως – χτύπα ξύλο! – και με μια Αμερική μοναχική και παρακμάζουσα. Το έθιξα αυτό σε ένα τραγούδι που λέγεται “Η μοναξιά της Αμερικής”, το ’99. Δεν το λέω για να τα βάψουμε μαύρα, το λέω για να δούμε τι θα κάνουμε».

Βρισκόμαστε στο Αλσος, μιλάμε για το Αλσος. Εκεί όπου εμφανίζεται – τόσο κομψό και αδυνατισμένο είχαμε να τον δούμε χρόνια – κάθε Σάββατο βράδυ. Εναν χώρο που ανέλαβε να ανακαινίσει ο Ηλίας Μαρασούλης βοηθώντας έτσι στην απογκετοποίηση του Πεδίου του Αρεως. Και συγχρόνως, όπως λέει ο Σαββόπουλος στο πρόγραμμα, συμβάλλοντας στη γενικότερη ανασύσταση του κέντρου της πόλης. Ο ίδιος, εδώ και χρόνια, κάνει συντονισμένες ενέργειες γι’ αυτόν τον σκοπό. Παραμονή Χριστουγέννων του 2016 είχε τραγουδήσει στην «τραυματισμένη» Πλατεία Κλαυθμώνος, δίπλα στον «Απόλλωνα» και το «Αττικόν». Ωστόσο, υπάρχουν και άλλα «κέντρα», εντός μας και γύρω μας, που έχουν αποδομηθεί και χρειάζονται ανασύσταση; «Επιχωματώθηκαν οι αξίες. H λέξη όραμα κατάντησε ανέκδοτο. Εμφοβος ο καθένας κοιτάει πώς θα βολευτεί, πώς θα διασωθεί, χάνεται η αίσθηση ότι ανήκουμε σε ένα σύνολο, ότι επιτέλους είμαστε οι Ελληνες, δεν είμαστε συρφετός. Πώς διαστρεβλώθηκε αυτό; Είμαστε ασυμμάζευτοι, δεν έχουμε παραγωγικότητα, δεν έχουμε δημιουργία, αλλά χωρίς παραγωγικότητα και χωρίς δημιουργία η ζωή είναι κενή νοήματος, γίνεται μια γκρίζα γραμμή. Φυσικά η παραγωγικότητα και η δημιουργία προϋποθέτουν ανάληψη ρίσκου, τόλμη και γενναιότητα. Ε, αυτά έχουν αντικατασταθεί από τον τσαμπουκά και την κομματίλα».

Μιλάμε για το πρόγραμμα που παρουσιάζει τώρα. Στις γέφυρες του λόγου του μεταξύ των τραγουδιών (άλλωστε ποτέ τα προγράμματα του Σαββόπουλου δεν είναι απλώς διαδοχή ασμάτων) λέει κάποια στιγμή ότι στην εποχή μας χρειαζόμαστε «συνθέτες», με την ευρεία έννοια του όρου, όχι καθοδηγητές. Ναι, σίγουρα πολλή καθοδήγηση και απόπειρες χειραγώγησης αυτά τα τελευταία χρόνια. Ο σημαντικός «συνθέτης» όμως δεν είναι, κατά κάποιον τρόπο, και καθοδηγητής; «Ναι, αλλά δεν τραβάει κανέναν με το ζόρι, δεν ασκεί εξουσία. Ο συνθέτης συγκεράζει πράγματα ανόμοια ή και αντίθετα μεταξύ τους και για αυτό λέγεται συνθέτης, γιατί επιδιώκει την αρμονία και τη μέθεξη. Και αυτό το κάνει μέσα στα πλαίσια ενός πολιτισμού, μιας παράδοσης και μιας συνέχειας. Αντιθέτως οι καθοδηγητές, προκειμένου να πάρουν τον κόσμο με το μέρος τους, λένε ψέματα, διαστρεβλώνουν, δημιουργούν αντιπαλότητες, επιδιώκουν συσπειρώσεις μέσω εμφυλιακών καταστάσεων, και, αν χρειαστεί, δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν βία».

Ο Τσιτσάνης, ο Μάνος,
ο Παπάζογλου…

Το πρόγραμμα λέγεται «Τα τραγούδια των άλλων», αφού τα δικά του είναι εμβόλιμα σε αυτά των «άλλων» που έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο στη δουλειά, την έμπνευση, τη ζωή του. Διηγείται, για παράδειγμα, πώς, πιτσιρικάς, παρακολουθούσε στα κλεφτά το πρόγραμμα ενός μαγαζιού στη Θεσσαλονίκη. Του είχε κάνει τότε μεγάλη εντύπωση ο λευκοντυμένος βασικός μπουζουξής και τραγουδιστής του κέντρου και, κυρίως, το ότι οι σόλες των παπουτσιών του φαίνονταν απάτητες. Αργότερα έμαθε ότι ήταν ο Βασίλης Τσιτσάνης. Λέει πως έγραψε τo «Μη μιλάς άλλο γι’ αγάπη» εμπνευσμένος από τη «Φραγκοσυριανή» του Βαμβακάρη. Μιλάει για τον Μάνο Χατζιδάκι, για τον παιδικό του φίλο και συνεργάτη του Νίκο Παπάζογλου. Ολοι αυτοί δεν υπάρχουν πια. Τον ρωτάω αν του λείπουν και πώς διαχειρίζεται τις απώλειες.«Σε γενικές γραμμές δεν μου λείπουν, γιατί τους περιέχω. Υπάρχουν όμως στιγμές που θα τους ήθελα. Θα ήθελα π.χ. να παίξω ένα βράδυ στο Αλσος τούς “Αχαρνής” και να έχω δίπλα μου πάλι τον Νίκο Παπάζογλου, τον Σάκη Μπουλά, τον Μανώλη Ρασούλη να τραγουδάμε μαζί “Μούσα καρβουναρού, θράκα μου πυρωμένη”. Ή, με τόση σουρεαλιστική επικαιρότητα γύρω μας, θα ήθελα να είχαμε τώρα τον Μάνο Χατζιδάκι στο καφενείο “Ο Μαγεμένος Αυλός”. Θα με ανακούφιζαν, θα με δυνάμωναν τα σχόλιά του».

Στο πρόγραμμά του υπάρχουν πολλές άμεσες ή έμμεσες αναφορές στη νοσταλγία. Γιατί την έχουμε τόσο ανάγκη; «Εγώ δεν την έχω ανάγκη. Απλώς δεν χάνω ευκαιρία να τσιμπάω ιστορίες από τις καμπύλες του χρόνου. Ο,τι έζησα το έχω μέσα μου και οποιαδήποτε στιγμή το φέρνω μπροστά μου. Νοσταλγία έχω νιώσει μόνο δύο φορές στη ζωή μου. Οταν ήμουν παιδί, πήρα φόρα να καβαλήσω το παράθυρο παίζοντας και γκρεμοτσακίστηκα στον δρόμο. Επαθα βαριά διάσειση, έκανα πολύ καιρό στο νοσοκομείο. Ξαφνικά, μια μέρα εκεί στον θάλαμο, ένιωσα τρομερή νοσταλγία για τον καιρό που ήμουν καλά, και τότε άρχισα να βελτιώνομαι και να θεραπεύομαι πολύ γρήγορα. Τη δεύτερη φορά ήταν όταν έφυγα στο Παρίσι επί χούντας με πλαστά χαρτιά. Είχα αποφασίσει να μην ξαναγυρίσω. Αλλά μετά από πέντε μήνες στο Παρίσι πήγα να τρελαθώ, μου έλειπε φριχτά η Ελλάδα. Αντεξα άλλους 4-5 μήνες και είπα γυρίζω πίσω και ό,τι θέλει ας γίνει. Με συλλάβανε με το που έφτασα στο αεροδρόμιο του Ελληνικού. Είδα και έπαθα ώσπου να ξεμπλέξω».

«Αυτή θα είναι
η επανάσταση στο μέλλον»

Στεκόμαστε λίγο περισσότερο στο «κεφάλαιο» Νίκος Παπάζογλου. Θυμάται τα πρώιμα εφηβικά τους χρόνια στη γειτονιά τους, τότε που αυτοαποκαλούνταν «επαναστάτες» της οδού όπου έμεναν και έγραφαν συνθήματα στους τοίχους. Τι σημαίνει σήμερα για τον Διονύση Σαββόπουλο «επανάσταση»; «Εχετε παρατηρήσει ότι όλο και πιο συχνά στις παρέες, όταν συζητιούνται τα συνήθη θέματα γύρω από τη δημοκρατία, την αξιοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα κ.τ.λ., μπαίνουνε πια και θέματα γύρω από την οικολογία, τις τροφές, τον διαλογισμό, την ψυχανάλυση, την κλιματική αλλαγή; Οταν αυτές οι συζητήσεις δημιουργήσουν κρίσιμη μάζα και ζωτική ορμή, τότε θα έχει αρχίσει η αναγέννηση της Δύσης μετά την τωρινή παρακμή. Αυτή θα είναι η επανάσταση στο μέλλον. Εμείς, λόγω ηλικίας, δεν θα την προλάβουμε, αλλά για αυτήν πρέπει να εργαζόμαστε μέσα στην τωρινή θολούρα».

Εμείς λόγω ηλικίας… Τραγουδάει ακόμη εμφατικά το «Οι γέροι χωριστά, οι νέοι άλλο πράγμα» από τους «Αχαρνής». Είναι μόνο θέμα ηλικίας το νιάτο και το γήρας; «Ο νέος είναι όμορφος, αλλά ο εαυτός του είναι κρυμμένος, ενώ ο γέρος μπορεί να ασχημαίνει, αλλά μας φανερώνεται, αυτή είναι η ωραιότητά του. Παίζει ρόλο η ηλικία, αλλά κατ’ ουσίαν νέος δεν είναι αυτός που γεννήθηκε μετά – όπως λέει ένας φίλος -, αλλά αυτός που γίνεται κάθε φορά καινούργιος».

Πενήντα χρόνια μετά τα δικά του νιάτα, τριάντα μετά το «Είμαι δεκαεξάρης, σας γαμώ τα Λύκεια», πώς βλέπει τους νέους σήμερα; «Με εντυπωσιάζει που όλοι ξέρουν αγγλικά. Εμείς ούτε σε εκείνο το lower δεν καταφέραμε να φτάσουμε. Αλλά βλέπω μια έρημο στα πρόσωπά τους. Με εκατοντάδες φίλους στο φέισμπουκ νιώθουν μόνοι. Με εντυπωσιάζει επίσης το μέγεθος της φυγής τους στο εξωτερικό. Στεναχωριέμαι που φεύγουν, αλλά θαυμάζω την τόλμη και το ρίσκο που παίρνουν. Ας φροντίσουμε λοιπόν εμείς οι υπόλοιποι που μένουμε να φτιάξουμε τα πράγματα έτσι που η γενναιότητα να μη χρειάζεται να εξοριστεί».

Να μιλήσουμε για την Αριστερά; Δεν καταγράφεται μεγάλος ενθουσιασμός. Είναι περισσότερο βαρετό ή μελαγχολικό το θέμα; «Θλιβερό είναι. Οπου η Αριστερά έγινε εξουσία, άφησε πίσω της ερείπια. Το είπα στο στιχάκι το 1988: “Εχει αποτύχει σύμπασα η Αριστερά”. Είναι από το τραγούδι “Η αποτυχία της Αριστεράς” που κυκλοφόρησε με το “Κούρεμα” την άνοιξη του ’89. Φυσικά η Αριστερά ως ουτοπία πάντα θα υπάρχει μέσα μου. Είναι σώμα μου. Αλλά αυτή η ουτοπία δεν είναι κορόιδο να γυρεύει εξουσίες. Μόνο την ευθύνη και το έργο γυρεύει». Στις «βουτιές» στο παρελθόν που κάνει στο Αλσος λέει ότι παλιά δεν είχαμε τίποτα και τα είχαμε όλα, ενώ σήμερα τα έχουμε όλα και δεν έχουμε τίποτα. Μου ακούγεται σαν ωραιοποίηση της φτώχειας αυτό και του το λέω. «Μα όχι. Οι ακροατές στο Αλσος καταλαβαίνουν τι εννοώ. Αμα είσαι κοντά στον εαυτό σου, είσαι ωραίος και με τα λίγα. Αν, αντιθέτως, είσαι μακριά από τον εαυτό σου, τότε με όσα και να έχεις, είσαι για κλάματα».

«Τα τραγούδια μου κάνουν τέχνη, όχι πολιτική»

Στο πρόγραμμά του εφέτος έχει συμπεριλάβει και τον «Κεμάλ» του Μάνου Χατζιδάκι. Μόνο που «στη φωτιά και το τσεκούρι», αντιπροτείνεται το «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Γιατί όμως δεν μας έσωσε μέχρι τώρα; Γιατί υπάρχει πάντα αυτό το «θα» όσον αφορά τον σωσμό μας; «Πώς δεν μας έσωσε; Μας ανέστησε όταν ερωτευτήκαμε, όταν τρώμε ψαράκι πλάι στη θάλασσα μέσα στο ένδοξο ελληνικό καλοκαίρι, όταν ακούμε τις καμπάνες στον Επιτάφιο και στις εκκλησίες τραγουδούν τραγούδια του ενδέκατου αιώνα. Ή, όταν λάμπει σαν τις ηλιαχτίδες στη βροχή. Συμπληρώστε τον κατάλογο μόνοι σας. Θα εκπλαγείτε διαπιστώνοντας πόσες φορές μάς έσωσε η ομορφιά, άλλο τώρα αν εμείς δεν θέλουμε να σωθούμε επί μονίμου βάσεως». Εκείνος θα άλλαζε σήμερα κάποιον στίχο από τα παλιά του τραγούδια; «Οχι. Γιατί; Τα τραγούδια μου έχουν πολιτικά και επικαιρικά στοιχεία, αλλά δεν κάνουν πολιτική, κάνουν τέχνη. Ετσι ζούνε και έτσι κρίνονται, γιατί να τα αλλάξω; Ολα τα έγραψα με ανοιχτή καρδιά και με αγνότητα. Σαν καλλιτέχνης».

Αναφέρω τις αντισυμβατικές διαδρομές που κάνει στο πρόγραμμά του προκειμένου να «συναντήσει» τα αγαπημένα του τραγούδια. Από το «Πέντε μάγκες στον Περαία» του Γιοβάν Τσαούς έως το «Τρεχαντήρι» του Αττίκ. Μου λέει για τους φίλους του που θα είναι μαζί του επί σκηνής αύριο Σάββατο, το τελευταίο του Καρναβαλιού. Με το «σαββοπουλικό» ύφος της σκανταλιάς. Η Λένα Κιτσοπούλου, ηθοποιός και συγγραφέας, ο Αγγελος Παπαδημητρίου, ζωγράφος και ηθοποιός, και ο Νίκος Φραγκίστας, εφοπλιστής.

Και αφού μιλάμε για ανατροπές δεν μπορώ να μην αναφερθώ στο ότι κλείνει το πρόγραμμά του με ένα τραγούδι του Νίκου Βέρτη, το «Πες το μου ξανά». «Είναι τσαχπινιά. Φυσικά είναι ωραίο τραγούδι, είναι σαν να βλέπεις ένα ζευγάρι μεθυσμένο από έρωτα ανάμεσα στον ουρανό και τη γη. Αγαπώ όλα τα είδη του ελληνικού τραγουδιού, ακόμη και το λαϊκο-πόπ. Παρακολουθώ με ενδιαφέρον κάθε μόδα, γιατί η καθεμία φανερώνει την ανάσα του κόσμου σε μια περίοδο, σε μια στιγμή του χρόνου. Αλλά το έβαλα και σαν σκανταλιά, σκεπτόμενος τα μούτρα που θα κάνει η εντεχνίλα».

Φεύγοντας κάνω μια ερώτηση περισσότερο σαν προσωπικό παράπονο. Γιατί δεν γράφει καινούργια τραγούδια; «Δεν το έχω ανάγκη πια».

Καφενείο του Αλσους

(Πεδίον του Αρεως)

Μενού

Διπλός ελληνικός       € 2,50

Καπουτσίνο       € 3,00

Τοστ       € 2,50

Σύνολο       € 8,00

Κερασμένα από τη διεύθυνση του μαγαζιού