«Ο κοινωνικός ρατσισμός ισχύει δυστυχώς 100%»

Για μια ακόμη φορά με τη συνομιλία της αναπληρώτριας υπουργού Κοινωνικής Αλληλεγγύης Θεανώς Φωτίου με τον ηθοποιό και συνθέτη – μην το ξεχνάμε – Γιάννη Ζουγανέλη έχουμε μια τρανή απόδειξη ότι οι άνθρωποι μπορεί να συζητάνε, όσο κι αν διαφέρουν οι απόψεις τους και η συζήτησή τους να είναι επ’ ωφελεία τόσο του ενός όσο και του άλλου. Το θέμα δεν είναι να είσαι απλά καλοπροαίρετος. Το θέμα είναι να μην έχει στομώσει η ψυχή σου και οι κεραίες σου να παραμένουν τόσο ευαίσθητες, ώστε να μπορείς να πιστωθείς με τη φράση του Τερέντιου «τίποτε το ανθρώπινο δεν θα μπορούσε να μου είναι ξένο».

Θ.Ν.: Κυρία Φωτίου, πώς μπορεί να αισθάνεται ένας υπουργός Κοινωνικής Αλληλεγγύης σε μια εποχή όπου η αλληλεγγύη μοιάζει να είναι η πιο απαιτητή έννοια παγκοσμίως καθώς αναμφισβήτητη είναι, παγκοσμίως επίσης, η υποχώρηση των πολιτικών και κοινωνικών ιδεολογιών;

Θ.Φ.: Κατ’ αρχάς, ο τίτλος του υπουργείου ήταν υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας, τον τίτλο Κοινωνικής Αλληλεγγύης τον δώσαμε εμείς. Ο τίτλος ωστόσο υπήρξε πολύ οικείος για μένα χάρη στις δομές της αλληλεγγύης που έφτιαξε ο ελληνικός λαός μόνος του μέσα στην κρίση. Αυτοοργανώθηκε λοιπόν ο λαός προκειμένου να αντιμετωπίσει τις μεγάλες ελλείψεις και την τεράστια φτώχεια. Δεν μπορεί να γνωρίζει κανείς σε ποιο βαθμό στην αυτοοργάνωση αυτή συνετέλεσε η ανάμνηση της Κατοχής. Το 2012 που εξελέγην βουλευτής με την αντιπολίτευση, ο πρόεδρος και η Κοινοβουλευτική Ομάδα μού ανέθεσαν να ασχοληθώ με αυτές τις άτυπες δομές αλληλεγγύης ενώ συγχρόνως αποφασίστηκε να κρατάμε το 20% της βουλευτικής αποζημίωσης ώστε να βοηθάμε στις δομές αυτές. Προσωπικά αυτή υπήρξε η αφετηρία μου ως «πολιτική καριέρα», παρακαλώ όμως σε εισαγωγικά οι λέξεις αυτές γιατί ποτέ δεν ενσωμάτωσα τον όρο του πολιτικού στην οποιαδήποτε δραστηριότητά μου, αλλά και ποτέ δεν αισθάνθηκα ως πολιτικός. Αρχισα να παρακολουθώ τις ομάδες που αυτοοργανώνονταν σε όλη την Ελλάδα μαζεύοντας τρόφιμα και ρούχα και μοιράζοντάς τα. Υπήρξε πραγματικά ένα τεράστιο κύμα αλληλεγγύης. Οι ίδιες αυτές ομάδες υιοθέτησαν την αρχή τού «χωρίς μεσάζοντες» που ξεκίνησε με τις πατάτες αλλά διευρύνθηκε αργότερα σε όλα τα προϊόντα. Ενσωμάτωσαν επίσης στις δραστηριότητές τους την υπόθεση των προσφύγων και τέλος δημιούργησαν τα κοινωνικά φαρμακεία και τα κοινωνικά ιατρεία. Ανθρωποι δούλευαν τζάμπα από το πρωί έως το βράδυ για να αντιμετωπίσουν τους ανασφάλιστους. Ο ελληνικός λαός μπορεί να μην το γνωρίζει, αλλά σήμερα αν κάποιος είναι ανασφάλιστος πηγαίνει στο νοσοκομείο και του κάνουν τζάμπα ακόμη και τις πιο ακριβές εξετάσεις. Τότε όμως ήξερε πως αν υπάρξει ανάγκη θα πάει στο κοινωνικό φαρμακείο και το κοινωνικό ιατρείο.

Θ.Ν.: Πώς φτάνετε όμως να γίνετε υπουργός Κοινωνικής Αλληλεγγύης;

Θ.Φ.: Αυτά που σας είπα υπήρξαν η πρώτη μου εμπειρία. Συγκινήθηκα τόσο πολύ ώστε προσπάθησα να κάνω γνωστή σε όλη την Ευρώπη αυτή την ιστορία, μια Ευρώπη που δεν είχε ξαναδεί το φαινόμενο ενός λαού που αυτοοργανώνεται και προσπαθεί να τα κάνει όλα μόνος του. Πήγα σε όλο τον κόσμο και έλεγα τι γινόταν στην Ελλάδα. Οταν λοιπόν ο Πρωθυπουργός μού είπε ότι θα δημιουργηθεί ένα υπουργείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης και μου πρότεινε να το αναλάβω, απάντησα καταφατικά. Οταν πρωτοπήγα στο υπουργείο, αισθάνθηκα δέος. Αφενός μεν δεν ήξερα πώς «τρέχουν» ένα υπουργείο, αφού μια ολόκληρη ζωή υπήρξα αρχιτέκτονας και καθηγήτρια στο Πολυτεχνείο, κι αφετέρου οι υπάλληλοι του υπουργείου ήταν μόλις πενήντα τέσσερις. Το αναφέρω για να γίνει αντιληπτό πόση σημασία δινόταν ώς τότε στην υπόθεση της πρόνοιας. Με προσφωνείτε «υπουργό», αλλά με πενήντα τέσσερις υπαλλήλους δεν μπορεί να είσαι υπουργός. Κάνεις ό,τι μπορείς για ν’ ανταποκριθείς στα καθήκοντά σου, αλλά υπουργός δεν είσαι.

Αλληλεγγύη

Θ.Ν.: Ποια είναι η δική σας άποψη κ. Ζουγανέλη για την έννοια της αλληλεγγύης όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά στον κόσμο ολόκληρο;

Γ.Ζ.: Διεκδικώ το δικαίωμα να σκέφτομαι ελληνικά και θεωρώ ότι η Ελλάδα είναι η χώρα που γέννησε τόσο την έννοια της αλληλεγγύης όσο και την έννοια της φιλοξενίας. Προσπάθησαν και οι Αγγλοσάξονες και οι Ισπανοί να τις φέρουν στα μέτρα τους, αλλά οι έννοιες αυτές ως λέξεις δεν μεταφράζονται. Ομως θα ήθελα να πιάσω το θέμα αυτό από μιαν άλλη πλευρά. Είμαι γόνος αναπήρων κι έχω ασχοληθεί χρόνια με τον κοινωνικό ρατσισμό, ενώ προσπαθούσα να υπερασπιστώ τους ανθρώπους που δεν αντιμετωπίζονται μ’ έναν ισότιμο τρόπο από την ελληνική κοινωνία. Συμφωνώ με όσα είπε η κ. Φωτίου για τον ελληνικό λαό κατά την περίοδο της κρίσης. Υπάρχει όμως ένα μεγάλο ποσοστό που θα έλεγε κανείς πως δεν καταλαβαίνει τίποτε. Δεν αισθάνονται αλληλέγγυοι, χρησιμοποιούν την αλληλεγγύη όπως την εκφράζουν άνθρωποι που πραγματικά θέλουν να κάνουν κάτι. Δυστυχώς ο κοινωνικός ρατσισμός ισχύει 100%. Κάτι πήγε να γίνει με τους Παραολυμπιακούς Αγώνες, αλλά αφορούσε κυρίως τις εντυπώσεις. Η αλληλεγγύη, όπως το υπαινίσσεται η ίδια η λέξη, προϋποθέτει την αμοιβαιότητα, δεν είναι κάτι a priori. Αυτή η λογική δεν υπάρχει. Προσωπικά, μου είναι σεβαστή κάθε είδους ιδιαιτερότητα, δεν παραχωρούμαι σε κανενός είδους σύγκριση, δεν συγκρίνω τίποτε στη ζωή μου είτε αφορά το φαγητό είτε το τραγούδι. Δεν θα πω ότι ο Γιώργος Βέλτσος είναι καλύτερος από τον Στέλιο Ράμφο. Θα επιμείνω όμως στο έλλειμμα της αμοιβαιότητας όσον αφορά την αλληλεγγύη. Η αλληλεγγύη είναι κατανόηση, είναι αγάπη, είναι αγκαλιά.

Θ.Ν.: Δεν θεωρείτε ότι η έννοια της αλληλεγγύης μάς φέρνει αυθόρμητα και φυσιολογικά στο προσφυγικό πρόβλημα;

Γ.Ζ.: Επειδή παρακολουθώ από πολύ κοντά τα πράγματα, πίστευα πάντα ότι κάποια στιγμή θα εκραγεί όλη αυτή η υπόθεση των ανθρώπων που δεν μπορούν να αισθάνονται σίγουροι ακόμη και για το ψωμί τους στις χώρες τους, με συνέπεια να έρθουν στην Ευρώπη. Βέβαια, αισθάνομαι αλληλέγγυος με τους πρόσφυγες, δεν αισθάνομαι όμως αλληλέγγυος με τους πρόσφυγες που έρχονται στη χώρα μας για να καταστρατηγήσουν συνειδητά το ελληνικό βίωμα. Ο,τι μας ξεχωρίζει από την υπόλοιπη Ευρώπη είναι ακριβώς το βίωμά μας. Θυμάμαι πάντα τη φράση του Σεφέρη ότι «η πιο ωραία μορφή της άνοιξης είναι το ελληνικό Πάσχα». Για παράδειγμα, η ενσωμάτωση των Απόκρεων, μιας διονυσιακής γιορτής, στην Ορθοδοξία με τραγούδια, με γαστρονομία, με Καθαρές Δευτέρες, με νηστείες, έχει μια απέραντη ομορφιά. Εν πάση περιπτώσει, η αλληλεγγύη είναι ένα σύνθετο πράγμα, ελληνικό, άγιο. Γενικά, θα έπρεπε να την αντιλαμβανόμαστε ως κάτι που εκφράζεται κυρίως μέσα στην καθημερινότητά μας, είναι τρομακτική όμως η έλλειψη αλληλεγγύης που παρατηρεί κανείς σε σχέση με τους ανάπηρους, τους αναξιοπαθούντες, τους ανθρώπους που θα ήθελαν να κάνουν κάτι και δεν μπορούν. Αν λοιπόν αισθάνομαι μια διαφωνία με τη σύγχρονη πολιτική είναι ότι εσείς κυρία Φωτίου απευθύνεστε στη μάζα ενώ ο καλλιτέχνης απευθύνεται στον έναν. Γι’ αυτό δεν αντέχω τα μαζικά κινήματα, τα μαζικά μέσα συγκοινωνίας και φυσικά τα μαζικά μέσα ενημέρωσης καθώς και το πιο μαζικό πράγμα που αντιμετωπίζουμε, εκτός από το λαϊφστάιλ που είναι η πιο χυδαία εικόνα του ανθρώπου, την παγκοσμιοποίηση. Πιστεύω στα έθνη, στη συνύπαρξη και στην αλληλεγγύη όπως μπορεί να αναπτυχθεί ανάμεσά τους, αλλά δεν πιστεύω στην παγκοσμιοποίηση.

Το χαρτοφυλάκιο

Θ.Ν.: Κυρία Φωτίου, όταν λέμε υπουργείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης, ποιες κατηγορίες αναξιοπαθούντων πολιτών περιλαμβάνουν οι αρμοδιότητές του;

Θ.Φ.: Το χαρτοφυλάκιο του υπουργείου Κοινωνικής Αλληλεγγύης αφορά όλους τους ευάλωτους. Οχι μόνο τους φτωχούς και τους άπορους, τη μεγάλη δηλαδή μάζα που δημιούργησε η κρίση και είχε ως αποτέλεσμα τα ποσοστά της να εκτιναχθούν στα ουράνια. Είναι ένα χαρτοφυλάκιο – βεντάλια, αφορά τους ανάπηρους, τους Ρομά, τους άστεγους, τους ηλικιωμένους, το παραιτημένο και κακοποιημένο παιδί. Βεντάλια με την καλή έννοια, δηλαδή αγκαλιά. Και τώρα σ’ αυτό το πολύ λεπτό θέμα που θίξατε όσον αφορά τους πολιτικούς, ότι δηλαδή έχουν κατά νου τη μάζα. Οταν πήγα στο υπουργείο, δεν γνώριζα τίποτε για τους ανάπηρους ή για τους Ρομά. Αρχισε να καταφθάνει στο υπουργείο όλη η βεντάλια της αναπηρίας, κινητικοί, αισθητηριακοί (έτσι ονομάζονται οι τυφλοί και οι κωφοί), ψυχοκοινωνικοί ή παιδιά με Down και νοητική υστέρηση. Πολλά τα αιτήματα, αλλά από την άλλη ήμασταν σε Μνημόνιο κι έπρεπε να τα βγάλουμε πέρα χωρίς προϋπολογισμό. Οι δανειστές μού ζήταγαν να κόψω όλα τα επιδόματα αναπηρίας. «Πόσα ξοδεύεις για όλους αυτούς; Ενα δισ. Να το κόψεις». Σε πρώτη φάση είναι αλήθεια ότι σκέφτεσαι μόνο με νούμερα. Οταν όμως βλέπεις τι επιδόματα παίρνουν οι άνθρωποι αυτοί και ταυτόχρονα έχεις μπροστά σου και τη συγκεκριμένη τους εικόνα, αρχίζεις σιγά σιγά μέσα από την προσωπική ιστορία του καθενός να συνειδητοποιείς το πρόβλημα στο σύνολό του.

Θ.Ν.: Σε ποιο ύψος ανέρχεται το επίδομα;

Θ.Φ.: Σε τριακόσια τριάντα ευρώ, για τον ανασφάλιστο σε τριακόσια εξήντα. Θα επιμείνω όμως σ’ αυτή την αμφίδρομη κίνηση, σε πρώτη φάση να σ’ ενδιαφέρει το γενικό, το συνολικό που δεν είναι παρά νούμερα, αλλά τελικά να είναι το προσωπικό που σε φέρνει στο γενικό, το συνολικό. Αν και είσαι μέσα σ’ ένα Μνημόνιο και σου λένε οι δανειστές «κόψε» και πρέπει να εξοικονομήσεις ένα δισ., πράγμα παράξενο, τότε αρχίζεις να βλέπεις τον καθένα χωριστά και να δένεσαι μαζί του. Και πώς να μη δεθείς με τα ανάπηρα παιδιά καθώς όταν άρχισε ο θεσμός των σχολικών γευμάτων, κατέφθαναν κάθε μεσημέρι στο υπουργείο δύο κοριτσάκια (όταν λέμε κοριτσάκια, να σκέφτεστε γυναίκες είκοσι πέντε και τριάντα χρόνων), με σύνδρομο Down, με φαγητά που είχαν μαγειρέψει το πρωί της ίδιας ημέρας. Δεν πάει να ήμουνα σε σύσκεψη με πέντε υπουργούς, έκαναν φασαρία φωνάζοντας «να βγει τώρα η υπουργός» και δεν ησύχαζαν παρά αφού έβγαινα έξω και με έβαζαν και δοκίμαζα τα φαγητά που είχαν μαγειρέψει. Τα παιδιά, για παράδειγμα, του Περάματος έτρωγαν κάθε μέρα φρεσκομαγειρεμένο φαγητό χάρη σε παιδιά με αναπηρία και νοητική υστέρηση αλλά και πρώην εξαρτημένους ή πρόσφατα αποφυλακισμένους. Οταν λοιπόν τους έλεγα πόσο τέλειο είναι το φαγητό που είχαν μαγειρέψει, έπεφταν στην αγκαλιά μου γιατί είναι όλα τους πολύ αγαπησιάρικα παιδιά.

Πολύτιμη εμπειρία

Θ.Ν.: Αρα θα χαρακτηρίζατε ως την πολυτιμότερη εμπειρία που αποκτήσατε στο υπουργείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης το γεγονός ότι μόνον όταν το απρόσωπο γίνεται προσωπικό, υπάρχει το ενδεχόμενο να βρεθεί μια λύση στα προβλήματα;

Θ.Φ.: Ακριβώς. Επρεπε να κόψω τον λαιμό μου και να μην κόψω ούτε ένα ευρώ στα αναπηρικά επιδόματα. Μάλιστα, μόλις βγήκαμε από το Μνημόνιο, στις 31-12-2018, κατόρθωσα να περάσω νόμο ώστε σε όλους αυτούς τους ανθρώπους, ακόμη κι όταν βρουν δουλειά – γιατί το θέμα δεν είναι να κάθονται στο σπίτι τους και να μαραζώνουν αλλά πώς θα ενταχθούν στην κοινωνία κάνοντας μια δουλειά -, να μην κόβεται το επίδομα. Μ’ έπεισαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι με τον τρόπο τους ότι το επίδομα είναι όρος ισοτιμίας. Αν εσείς είστε ανάπηρος ενώ εγώ δεν είμαι και πάμε να βρούμε δουλειά, δεν είμαστε ισότιμοι, αφού εσείς δεν έχετε τα λεφτά του επιδόματος. Είναι κάτι που το απέκτησα ως εμπειρία στην καρέκλα του υπουργείου Κοινωνικής Αλληλεγγύης, όταν κάθισα σ’ αυτή την καρέκλα το μόνο που μ’ ενδιέφερε ήταν να μην κάνω χοντρά λάθη. Αν και στο σχολείο ήμουν πρώτη μαθήτρια, είναι κάτι που το θεωρώ κατάρα, είμαι κατά της αριστείας, για να υποστηρίξω και τον φίλο μου τον Μπαλτά. Η αριστεία είναι κάτι που δεν σε αφήνει να κοιμηθείς, νιώθεις διαρκώς πως δίνεις εξετάσεις.

Θ.Ν.: Κύριε Ζουγανέλη, τι θα είχατε να προσθέσετε στην τροπή που φαίνεται να παίρνει η συζήτησή μας;

Γ.Ζ.: Προσωπικά, κυρία Φωτίου, θα ήθελα, επειδή αισθάνομαι ότι αυτό που σας σώζει ως άνθρωπο και ως πολίτη είναι η καλλιτεχνική σας διάθεση, να μπορούσατε να πείσετε τόσο το Υπουργικό Συμβούλιο όσο και τον Πρωθυπουργό να είναι πιο σεβαστικοί απέναντι σ’ αυτό που συμβαίνει στον πολιτισμό στην Ελλάδα. Εχουμε πολύ σημαντικούς καλλιτέχνες που έχουν να πουν πολλά, αλλά δεν τους δίνεται βήμα για να το κάνουν. Οπως και να το κάνουμε, σε κάνει να μελαγχολείς το γεγονός ότι έχει πέντε Ακαδημίες Τεχνών η Τουρκία, ενώ εμείς δεν έχουμε ούτε μία. Υπάρχουν στις ακαδημίες όλου του κόσμου αδιάθετα πνευματικά δικαιώματα, τα οποία διατίθενται για να συστήνονται οι νέοι. Θα ήθελα τον κύριο Τσίπρα που είναι νέος να έχει μια πιο ουσιαστική σχέση με την τέχνη, είναι κάτι που θα τον έκανε καλύτερο ως άνθρωπο. Η τέχνη δηλαδή να καταχωριζόταν στον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται. Οπως επίσης τους πολιτικούς γενικότερα θα τους ήθελα λίγο πιο αλήτες. Ξέρω πολύ καλά τι λέω. Επειδή παλιά αυτοί που έλεγαν την αλήθεια ήταν τρομερά τολμηροί, τους έλεγαν αλήτες για να τους απομονώνουν. Σκεφτείτε ότι έλεγαν αλήτη τον Γεώργιο Σουρή, αυτόν τον μεγάλο ποιητή και δημοσιογράφο που δεν έχει ακόμη ξεπεραστεί σε σχέση με όσα κατήγγελλε. Η αλητεία είναι μια έννοια που έχει παραχαραχθεί και οι παραχαράξεις εκτρέπουν πάντα τη ζωή από την ουσιαστική της κοίτη.

Θ.Ν.: Αιφνιδιάζει, κύριε Ζουγανέλη, από πλευράς σας μια αμιγώς προοδευτική θέση με μια ταυτόχρονα συντηρητική, θα έλεγε κανείς, χροιά;

Γ.Ζ.: Δεν ξέρω αν είναι κάτι προοδευτικό ή συντηρητικό, αλλά μόνον ο πολιτισμός μπορεί να φέρει τα πράγματα σ’ έναν λογαριασμό. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, επειδή ήταν αδαής σε σχέση με την τέχνη, φρόντιζε να έχει κοντά του ανθρώπους που δεν ήταν κατ’ ανάγκην ιδεολογικά ομόζυγοί του. Σας διαβεβαιώ, επειδή τον είχα γνωρίσει, ότι ο Μάνος Χατζιδάκις δεν είχε καμία ιδεολογική σχέση με τον Καραμανλή. Ηταν ένας φύσει και θέσει προοδευτικός άνθρωπος, σχεδόν αναρχικός. Αλλη μια παραχαραγμένη έννοια η έννοια του αναρχικού, την μπερδεύουμε με τους κουκουλοφόρους. Φρόντιζε λοιπόν ο Καραμανλής να κάνει παρέα με καλλιτέχνες όπως ο Χατζιδάκις, ο Δημήτρης Χορν, ο Αλέξης Μινωτής, ο Χατζηκυριάκος Γκίκας, ο Σταύρος Ξαρχάκος, τόσο για να εμπνευστεί όσο και για να οσμιστεί τι συμβαίνει όσον αφορά τον πολιτισμό μας. Μπορεί, όταν αναγεννιόταν η Ευρώπη, εμείς να είχαμε Τουρκοκρατία, αλλά αναγεννιόταν με τις ελληνικές ιδέες. Δεν αισθάνομαι καμιά έπαρση, αλλά αυτό το δικό μας γεωγραφικό μήκος και πλάτος κάτι γεννάει. Ο,τι και να φυτέψεις σ’ αυτόν τον τόπο πιάνει. Αυτό είναι ζήτημα πολιτισμού. Και όταν λέω πολιτισμό, μη φανταστείτε κάποια εστετίστικη θεώρηση των πραγμάτων. Μπορεί να μελετούσα τον Κορνήλιο Καστοριάδη και να τον θεωρώ ως μέντορά μου, ταυτόχρονα όμως μπορούσα ν’ ακούω κι ένα τραγούδι των αδελφών Κατσάμπα, με συγκινούσε το γεγονός ότι δεν πουλούσαν φούμαρα.

Θ.Φ.: Είστε ποταμός, κ. Ζουγανέλη. Ανοίξατε ένα σωρό θέματα. Κατ’ αρχάς μια παρένθεση όσον αφορά τον Πρωθυπουργό. Αν κι έχω κατηγορηθεί πολλές φορές ότι τον υποστηρίζω, θα ήθελα να πω ότι ανεξάρτητα από το τι ξέρει για την τέχνη έχει μια συνθετική σκέψη. Αυτό είναι το μεγάλο του πολιτικό πλεονέκτημα. Δηλαδή ακούει και στο τέλος της ημέρας συνθέτει. Τώρα, όσον αφορά την τέχνη, η τέχνη είναι απελευθερωτική υπόθεση και το έχουμε καταλάβει όσοι έχουμε ασχοληθεί λίγο ή πολύ μαζί της. Θα προτιμούσα όμως να κλείσω με κάτι χειροπιαστό. Αφορά την ορχήστρα τζούνιορ των Χρωμάτων Μουσικής που έπαιξε τα συμφωνικά έργα του Νίκου Κηπουργού. Επρεπε να δείτε αυτά τα παιδιά που μπορεί να μην έχουν τελειώσει ούτε το Λύκειο, πρόσωπα σοβαρά με μια τρομερή ένταση και πειθαρχία. Εκεί αισθανόσουν πως έχουμε μέλλον. Δεν μπορεί να βλέπουμε ή να μιλάμε μόνο για τις καταστροφές. Φτάνει να είμαστε άνθρωποι που δεν μας ενδιαφέρει μόνον η καρέκλα ή να καταστροφολογούμε για να αποδείξουμε ότι όλοι είμαστε ίδιοι και να μπερδέψουμε τόσο τον λαό ώστε στο τέλος να μην ξέρει τι του γίνεται.