Το κέλυφος των λέξεων

Ασφαλώς και δεν ήταν ο πρώτος που αναρωτήθηκε αν οι λέξεις έχουν το νόημα που συνήθως τους προσδίδουμε ή κάποιο νόημα, οποιοδήποτε, εν πάση περιπτώσει. Αυτό είναι το Ιερό Δισκοπότηρο που αναζητούν οι φιλόσοφοι ανά τους αιώνες – κι εκείνος μπορεί να ήταν δημοσιογράφος, μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, πιθανόν και περιστασιακός μυστικός πράκτορας, αλλά όχι, φιλόσοφος δεν ήταν. Ούτε ήταν ο πρώτος που ερεύνησε εξονυχιστικά τη σχέση της γλώσσας και της εξουσίας. Πολλοί πριν από εκείνον λαχάνιαζαν γύρω από τη σχέση σαν ινδικά χοιρίδια, αλλά ίσως εκείνος ήταν ο πρώτος που την ψηλάφισε και αποκάλυψε το μεγάλο μυστικό: οι λέξεις, κατ’ επέκταση ο κόσμος των λέξεων, ο κόσμος που οι λέξεις οικοδομούν, δεν είναι ένας κόσμος χωρίς νόημα, ένας κόσμος (ά)λογος, όπως έδειχνε να πιστεύει ο επιφανής γερμανόφωνος από την Τσεχία, σχεδόν κατά μία γενιά προγενέστερός του· ο κόσμος των λέξεων έχει νόημα, το νόημα που η εκάστοτε εξουσία προσδίδει στις λέξεις. Αυτό ήταν το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στον δικό του κόσμο και στον κόσμο του Φραντς Κάφκα. Η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στον οργουελικό και στον καφκικό εφιάλτη.

Ο Φραντς Κάφκα (1883-1924) δεν πρόλαβε να πενηνταρίσει. Ο Τζορτζ Οργουελ (1903-1950) το ίδιο. Περισσότερο όμως και από το γεγονός ότι αμφότεροι πέθαναν σχετικά νέοι, καθόρισε τον πρώτο ότι πέτυχε τους ολοκληρωτισμούς του εικοστού αιώνα στα σπάργανά τους, ενώ τον δεύτερο στην ακμή τους. Ετσι ο λόγος του Κάφκα είναι πιο πολύ ενορατικός, ενώ του Οργουελ, αν και παραπλανητικά εξίσου προφητικός, εδράζεται στην πραγματικότητα των ημερών του. Αναλογισθείτε μονάχα ότι ο Κάφκα πεθαίνει μόλις δύο χρόνια αφότου ο Μουσολίνι καταλαμβάνει την εξουσία στην Ιταλία κι εγκαθιδρύει τον πρώτο από τους τρεις ολοκληρωτισμούς. Αντιθέτως, ο Οργουελ παρακολουθεί όλο το δράμα να ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια του. Δημοσιεύει τη «Φάρμα των ζώων» το 1945, ενώ η αδυσώπητη μάχη μεταξύ Στάλιν και Τρότσκι έχει τερματιστεί πέντε χρόνια νωρίτερα – με μια ορειβατική αξίνα καρφωμένη στο κρανίο του Τρότσκι – και ο σταλινισμός έχει βγει επίσης νικητής από το θανάσιμο μπρα ντε φερ με τον ναζισμό. Οσο για το «1984», που κυκλοφορεί τέσσερα χρόνια αργότερα και όπου μας εξοικειώνει με την περίφημη «νέα γλώσσα» (newspeak), δεν περιγράφει παρά τον κόσμο που προέκυψε από το προ δεκαετίας Σύμφωνο Μόλοτοφ – Ρίμπεντροπ.

Τείνουμε να λησμονούμε πως, κατά το ένα τρίτο του εξάχρονου Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου (επί είκοσι δύο μήνες, για την ακρίβεια, από τον Αύγουστο του 1939 έως και τον Ιούνιο του 1941), ο Στάλιν και ο Χίτλερ ήταν σύμμαχοι προς αμοιβαίο όφελος. Ο Χίτλερ κατάπιε σχεδόν ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένου ενός σεβαστού κομματιού που μεταπολεμικά θα… μετατοπιστεί στην Ανατολική), καθώς και τα Βαλκάνια, ενόσω ο Στάλιν μασουλούσε ανενόχλητος τη μισή Πολωνία, τη Λευκορωσία, τη Λετονία και τη Λιθουανία (μονάχα η Φινλανδία τού κάθισε στον λαιμό). Οι θηριωδίες κατά τη διάρκεια του ενός τρίτου επικαλύφθηκαν ή συγκαλύφθηκαν (όπως η διαβόητη σφαγή στο δάσος του Κατίν) από τις θηριωδίες των δύο τρίτων που ακολούθησαν και η ανθρωπότητα – ιδίως η… αριστερή ανθρωπότητα – συμφιλιώθηκε συν τω χρόνω με το ψέμα ότι οι δύο εχθροί ήταν πάντοτε εχθροί και ουδέποτε φίλοι. Δεν πρόφτασε ωστόσο να συμφιλιωθεί ο Οργουελ (πέθανε στα πρώτα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου), ούτε και τα αναρίθμητα θύματα του βλάσφημου Συμφώνου. Την ανάγκη να εξηγηθεί κάπως η τερατογονία – πώς ήταν δυνατόν να συμβεί; – ήρθε να καλύψει το οργουελικό newspeak. Σύμφωνα με τη «νέα γλώσσα», σε πρώτη φάση, κάθε λέξη θα σήμαινε το αντίθετό της: η αγάπη το μίσος, η ειρήνη τον πόλεμο, η φιλία την έχθρα κ.ο.κ. Σε δεύτερη φάση, οι λέξεις θα συντμηθούν και σταδιακά θα χάσουν το νόημά τους: εάν διαπαιδαγωγήσεις, λόγου χάριν, έναν λαό να λέει και να γράφει «ελεύθ» αντί για «ελευθερία», με το πέρασμα του χρόνου – σε δύο ή σε τρεις γενιές – θα λησμονήσει τι σήμαινε αρχικά η «ελεύθ» και, αν ακόμη εξακολουθεί να θυμάται και ν’ αποζητάει την «ελευθερία», δεν θα ξέρει πια πώς να την εκφράσει, ώσπου κάποτε θα την λησμονήσει εντελώς και, ως εκ τούτου, θα πάψει και να την αποζητάει… Αυτός είναι ο απώτερος στόχος του Μεγάλου Αδελφού στο «1984»: όχι μόνο να τον φοβάσαι, όχι μόνο να τον υπακούς, μα και να τον αγαπάς. Πού να φανταζόταν, ο καημένος ο Οργουελ, ότι από όλη αυτή τη μεγαλειώδη μυθιστορηματική σύλληψη, στη δική μας μνήμη πια, δεν θα απέμενε παρά το Big Brother: ένα γελοίο τηλεπαιχνίδι με έγκλειστους ηλιθίους.

Μπορεί να σας φανεί τραβηγμένο από τα μαλλιά, αλλά τις παραπάνω μελαγχολικές σκέψεις πυροδότησε ένα γιαλαντζί «οργουελικό» κείμενο που είδε το φως της δημοσιότητας αυτή τη βδομάδα. Φέρει εκατό και πλέον υπογραφές γνωστών ή λιγότερο γνωστών συμπατριωτών μας, που μετέχουν στην πρωτοβουλία «Γέφυρα», δίχως να έχουν κάποια – ορατή τουλάχιστον – σχέση με το καλλιτεχνικό εξπρεσιονιστικό κίνημα «Η Γέφυρα» (Die Brucke) που εκδηλώθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα, ούτε με τον αείμνηστο «γεφυροποιό» Ευάγγελο Αβέρωφ επί χούντας. Τίποτε αντίστοιχα μεγαλεπήβολο. Οι νέοι «γεφυροποιοί» επιθυμούν απλώς τη σύγκλιση των προοδευτικών δυνάμεων και τη συσπείρωση γύρω από τον ΣΥΡΙΖΑ, ενάντια στον «λαϊκισμό» και στην «ακραία νεοφιλελεύθερη αντίληψη σε Ελλάδα και Ευρώπη». Να σας πω την αμαρτία μου, αυτή η συσπείρωση, όπως αποτυπώθηκε στην εκδήλωση της περασμένης Δευτέρας, με απομάκρυνε από τον εφιαλτικό κόσμο του Τζορτζ Οργουελ και με έφερε πιο κοντά στις φαρσοκωμωδίες του Ζορζ Φεϊντό: σαν να παρίστανται σε έναν γάμο όλοι οι συμπέθεροι της νύφης, αλλά σχεδόν κανένας από τους συμπέθερους του γαμπρού. Υπήρχε και μια λιγότερο φαιδρή παράμετρος στο όλο σκηνικό, αφού οι συμπέθεροι της νύφης στο πρόσφατο παρελθόν είχαν χλευάσει/συκοφαντήσει απάνθρωπα τη νύφη, αλλά αφού δεν ιδρώνει το αφτί της νύφης, εμένα μου φτάνει και μου περισσεύει. Η εθελοτυφλία και η εθελοδουλία, καθώς και η επιλεκτική μνήμη, είναι αναφαίρετα δικαιώματα κάθε ανθρώπου· ιδίως εάν προσδοκά κάποια ανταλλάγματα. Εκεί πάντως που και ο ίδιος ο Οργουελ θα υποκλινόταν (για να μην αναφερθούμε στα αναφιλητά χαράς τόσο του Μόλοτοφ, όσο και του Ρίμπεντροπ) είναι στο σημείο όπου η τετράχρονη παρουσία των ακροδεξιών ΑΝΕΛ στο κυβερνητικό σχήμα αντιμετωπίζεται ως εποχική γρίπη. Από τη στιγμή που πήραν πόδι οι ΑΝΕΛ, οι προοδευτικές δυνάμεις δεν κινδυνεύουν να κολλήσουν. Οσοι πρώην ΑΝΕΛ παραμένουν στην κυβέρνηση είναι εμβολιασμένοι. Αυτό δεν το λέει το κείμενο. Σας το λέω εγώ.