Ο Μαυρίκιος, η Κύπρος και η βρετανική αποικιοκρατία

Την περασμένη Δευτέρα, το Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης του ΟΗΕ έκρινε με συντριπτική πλειοψηφία, 13 υπέρ και 1 κατά, ότι το Ηνωμένο Βασίλειο παρανόμως απέσχισε τα νησιά Τσάγκος από την αποικία του Μαυρικίου το 1965 πριν αυτή γίνει ανεξάρτητο κράτος. Κατά το Δικαστήριο, η απόσχιση παραβίασε το θεμελιώδες δικαίωμα της αυτοδιάθεσης των λαών όπως αυτό αναγνωρίζεται από τον Χάρτη του ΟΗΕ και το διεθνές εθιμικό δίκαιο.

Η απόφαση του Δικαστηρίου απευθύνεται στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και η ισχύς της δεν είναι δεσμευτική (από τυπική άποψη) για τα εμπλεκόμενα μέρη. Εντούτοις, συνιστά μια σημαντική νομική ήττα για τις πάγιες θέσεις του Ηνωμένου Βασιλείου.

Από το 1815 έως το 1965, ο Μαυρίκιος και τα Τσάγκος αποτελούσαν μια διοικητικά ενιαία αποικία στον Ινδικό Ωκεανό υπό τον έλεγχο του Ηνωμένου Βασιλείου. Το 1964 η Βρετανία έθεσε ως προϋπόθεση για την ανεξαρτητοποίηση του Μαυρικίου τη διατήρηση της κυριαρχίας της στα νησιά Τσάγκος. Υπό την πίεση των Βρετανών, και φοβούμενοι ότι η ανεξαρτητοποίησή τους μπορεί να αναβαλλόταν μέχρι νεωτέρας, οι τοπικοί εκπρόσωποι του Μαυρικίου συμφώνησαν στην απόσχιση των Τσάγκος τον Σεπτέμβριο του 1965. Ο Μαυρίκιος έγινε ανεξάρτητος το 1968, ενώ τα Τσάγκος παρέμειναν έκτοτε υπό τον έλεγχο των Βρετανών, αποτελώντας την πλέον σημαντική στρατιωτική βάση τους στην περιοχή.

Η χορήγηση ανεξαρτησίας στον Μαυρίκιο υπό την αίρεση της παρακράτησης ενός τμήματος του εδάφους του ώστε αυτό να χρησιμοποιηθεί ως βάση από τη Βρετανία συγκεντρώνει αρκετές ομοιότητες με την περίπτωση της Κύπρου.

Από τη δεκαετία του 1950 οι Βρετανοί είχαν θέσει ως προϋπόθεση της απελευθέρωσης της Κύπρου τη διατήρηση της κυριαρχίας τους στις βάσεις του Ακρωτηρίου και της Δεκέλειας, οι οποίες καλύπτουν το 3% της επιφάνειας και το 9% της ακτογραμμής του νησιού. Τελικά και οι εκπρόσωποι της Κύπρου υπέκυψαν στο δίλημμα των Βρετανών – ή απελευθέρωση με διατήρηση της βρετανικής κυριαρχίας στο Ακρωτήρι και στη Δεκέλεια ή αναπομπή του θέματος σε δεύτερο χρόνο – καταλήγοντας στην πρώτη επιλογή με τις Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου του 1960.

Τρεις βασικές σκέψεις του Δικαστηρίου έχουν πολύ ενδιαφέρουσες προεκτάσεις για την κατάσταση στην Κύπρο.

Πρώτον, το Δικαστήριο αποσαφηνίζει οριστικά ότι το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ενός λαού ορίζεται με βάση το σύνολο της διοικητικής ενότητας που βρίσκεται υπό αποικιακό ζυγό (π.χ. Κύπρος, Μαυρίκιος, Κένυα, κ.ο.τ.), και επομένως οποιαδήποτε απόσχιση εδάφους πριν από την ανεξαρτησία, όσο μικρή ή μεγάλη, συνιστά ευθεία παραβίαση του εν λόγω δικαιώματος. Η σκέψη αυτή έχει αξία, διότι, παρά ορισμένες χρονικές λεπτομέρειες που διαφοροποιούν τις δύο περιπτώσεις, είναι σοβαρά υποστηρίξιμο ότι κατά την απόσχιση των βάσεων το 1960 από την Κύπρο ίσχυε το ίδιο εθιμικό δίκαιο που δέχθηκε το Δικαστήριο για την περίπτωση των Τσάγκος.

Δεύτερον, η απόσχιση πριν από την ανεξαρτητοποίηση μπορεί να συνιστά παραβίαση του διεθνούς δικαίου ακόμα και αν στηρίζεται σε μια «συμφωνία» μεταξύ της αποικίας και της αποικιοκρατικής δύναμης. Κατά το Δικαστήριο, μία τέτοια «συμφωνία» μπορεί να γίνει νομικά αποδεκτή μόνο εάν αντικατοπτρίζει την ελεύθερα εκπεφρασμένη και γνήσια βούληση ενός λαού, κάτι το οποίο, πάλι σύμφωνα με το Δικαστήριο, καθίσταται εκ των πραγμάτων σχεδόν αδύνατο όσο αυτός ο λαός βρίσκεται υπό τον αποικιακό ζυγό ενός άλλου κράτους. Ακόμα και αν στην περίπτωση της Κύπρου φαίνεται να έχουμε μια συμφωνία που τελικά περιβλήθηκε του διεθνούς τύπου, η διαπραγμάτευση και η διαμόρφωση της συμφωνία αυτής, ακριβώς όπως και στην περίπτωση των Τσάγκος, πραγματοποιήθηκε ενώ το ένα μέρος ήταν ακόμα υπό τον έλεγχο της αποικιακής δύναμης. Τίθεται λοιπόν εν αμφιβόλω το κατά πόσον με τις Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου ο κυπριακός λαός εξέφρασε την «ελεύθερη και γνήσια» συναίνεσή του στην απόσχιση.

Τέλος έχει επίσης βαρύνουσα σημασία η διαπίστωση του Δικαστηρίου ότι η μέσω της απόσχισης εδάφους καταστρατήγηση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης συνιστά μία διαρκή παραβίαση ενός κανόνα με ισχύ έναντι όλων (erga omnes). Δίνει ένα ισχυρό επιχείρημα στην Κυπριακή Δημοκρατία ώστε να απαιτεί στο μέλλον οι προτάσεις επίλυσης του ΟΗΕ για το Κυπριακό να μην εμπεριέχουν την αναγνώριση μιας κατάστασης αντίθετης με έναν θεμελιώδη κανόνα του διεθνούς δικαίου, όπως έκανε ουσιαστικά το σχέδιο Ανάν το οποίο πρότεινε τη διατήρηση των βρετανικών «κυρίαρχων» βάσεων στη Μεγαλόνησο.

Ο Ορφέας Χασάπης-Τασσίνης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ