«Ο φασισμός φωλιάζει στο νοικοκυρεμένο σπίτι»

Οι προσδοκίες μας διαψεύστηκαν από την πρώτη κιόλας στιγμή. Η γωνιά που ελπίζαμε ότι θα μας περιμένει στον όροφο του εστιατορίου, μεσημέρι Παρασκευής, μόνο ήσυχη δεν ήταν. Το κρασί είχε «φουντώσει» τη συζήτηση στο διπλανό τραπέζι, όπου καθόταν μια μεγάλη παρέα, και η Καίτη Γαρμπή σιγοντάριζε όχι και πολύ διακριτικά από τα ηχεία. Μέχρι να βρούμε τον ρυθμό μας και να αφοσιωθούμε στην κουβέντα μας επιχειρώ – με όχι μεγάλη επιτυχία είναι η αλήθεια – να σερβίρω σαλάτα στο πιάτο του Θόδωρου Τερζόπουλου. «Ευτυχώς που επαγγελματικά τουλάχιστον καλούμαι να γράφω κι όχι να σερβίρω», σχολιάζω σε μια προσπάθεια να δικαιολογηθώ για να έρθει η ατάκα από τον συνδαιτυμόνα μου, που έδωσε και την αφορμή να πατηθεί το rec στο κασετοφωνάκι. «Αν το καλοσκεφτείς και το γράψιμο σερβίρισμα είναι, όπως και πολλά από όσα κάνουμε στη ζωή μας. Καθημερινά αγωνιζόμαστε να μην περπατάμε με τον ατελή φυσικό μας τρόπο, αλλά με έναν τρόπο που να είναι αρεστός. Από τη στιγμή που θέλουμε να είμαστε αρεστοί είτε περπατώντας είτε μιλώντας είτε γράφοντας είτε παίζοντας είμαστε όλοι σερβιτόροι», λέει με τον συνήθη για εκείνον τρόπο που εκφέρει τον λόγο, ο οποίος χαρακτηρίζεται από έντονη θεατρικότητα καθώς διακρίνεται από συχνές παύσεις και έναν ιδιαιτέρως χαμηλό και ελεγχόμενο τόνο. Τρόπος καθ’ όλα αναμενόμενος  για έναν άνθρωπο που είναι τόσο αφοσιωμένος στα σωθικά του θεάτρου. Και τα οποία δεν χορταίνει να τα σκάβει, να τα ανακατεύει και να βουτά όλο και πιο βαθιά μέσα τους σε μια προσπάθεια να φτάσει όσο πιο μέσα γίνεται για να δει, να καταλάβει, να βιώσει και κάποιες φορές να αποδομήσει τη λειτουργία του θεάτρου για να δημιουργήσει παραστάσεις – ποστάγματα, που στις πιο επιτυχημένες εκδοχές τους ενδέχεται να λειτουργούν ως κλειδί για να ανασκαλευτούν οι πιο μύχιες πτυχές της ανθρώπινης ψυχής.

Αν όμως είμαστε όλοι σερβιτόροι εκείνος πόσο καλός μπορεί να είναι ώστε κατάφερε να σερβίρει στον λαμπερό κόσμο του θεάματος τον εαυτό του, γιο πολύτεκνης οικογένειας (ο ένας αδελφός είναι επιπλοποιός, ο άλλος αγρότης, ο τρίτος καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας, ενώ υπήρχε και ένα κορίτσι – το μεγαλύτερο από όλους που πέθανε σε νεαρή ηλικία) Ποντίων προσφύγων από το Μακρυγιαλό Πιερίας με πατέρα αγρότη και ψαρά, αριστερών πεποιθήσεων; «Καλός σερβιτόρος είναι εκείνος που αξιοποιεί τα φυσικά του προσόντα, που δεν ξεχνάει τα στοιχεία της καταγωγής του, την ιδιοσυστασία του, ακόμη και το σκοτάδι που έχει μέσα του. Αυτός που σερβίρει τα χαρακτηριστικά του διπλανού είναι ο κακός σερβιτόρος. Εμένα με βοήθησε η παιδεία μου για να ζυμωθούν όλα αυτά και να μπουν σε μια μηχανή παρουσίασης, ώστε να σερβιριστούν με τον δικό μου τρόπο. Ηθελε πολύ κόπο».

Πολύ κόπο ωστόσο προφανώς θέλει και το να κινείται με άνεση από τις «Βάκχες» του Ευριπίδη ώς το «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ και από την Ταϊπέι ώς την Αγία Πετρούπολη προσαρμόζοντας τη δουλειά του κάθε φορά και στην παράδοση της χώρας που τον υποδέχεται. «Είναι ιδεολογικό το θέμα. Από πολύ μικρός ως πρόσφυγας βίωσα αυτό που σήμερα λέμε bulling. Μεγάλωσα ως ξένος. Εχω βιώσει την αποξένωση και την κριτική στάση. Αντιλήφθηκα την έννοια του αποκλεισμού κι άρχισα να καταλαβαίνω την αξία του άλλου. Αυτό δημιούργησε μέσα μου έναν ιδεολογικό πυρήνα πολύ σημαντικό που με τροφοδότησε για όλη μου τη ζωή. Καταλαβαίνω τους ξένους, διότι κι εγώ ξένος είμαι και στο φινάλε όλοι ξένοι είμαστε σε αυτόν τον κόσμο. Και πάντα έκανα παρέα με ξένους. Το επεδίωκα για να καταλάβω τη διαφορετική κουλτούρα. Ταξιδεύω πολύ. Με ενδιαφέρει η γνωριμία με το άλλο, ώστε το ανοίκειο να γίνει οικείο. Ετσι βγαίνουν οι πολυπολιτισμικές και πολύγλωσσες παραστάσεις μου και ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας εν γένει της δουλειάς μου. Υποκλίνομαι μπροστά στους άλλους πολιτισμούς, δίνω και παίρνω. Θα ήμουν γελοίος αν αισθανόμουν αυθεντία».

«Αν φοβάσαι τον ξένο θα φοβηθείς και τον ρόλο»

Οσο τα κυρίως πιάτα διεκδικούν μια θέση στο τραπέζι κι ενώ ακόμη η σαλάτα είναι σχεδόν ανέγγιχτη, το βλέμμα μου πέφτει έξω από το παράθυρο, στην πλατεία Αυδή, όπου μια παρέα από εφήβους μετανάστες ενώ συζητούν μοιάζουν να ελέγχουν κάθε λίγο τα νώτα τους. Τον ρωτώ αν έχει ποτέ αντιμετωπίσει προβλήματα ως άνθρωπος του κέντρου από τους χρυσαυγίτες, καθώς η θεατρική του στέγη, το «Αττις»,  βρίσκεται μόλις λίγα τετράγωνα πιο πέρα και το σπίτι του κοντά στην Αθηναϊκή Τριλογία. «Δεν τους έχω προκαλέσει και δεν με έχουν ενοχλήσει. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι ο χρυσαυγίτης που συναντάς στον δρόμο και εκδηλώνεται. Το θέμα είναι τι κάνεις με τον μικροαστό θρήσκο που ζει με την καλή του οικογένεια και είναι έτοιμος να ακολουθήσει τον χρυσαυγίτη, αν δεν τον ακολούθησε ήδη. Εκεί φωλιάζει ο φασισμός. Μέσα στο νοικοκυρεμένο σπίτι. Στην υπόθεση του Ζακ Κωστόπουλου όλοι οι νοικοκύρηδες κοίταζαν το θέαμα κι από απαθείς παρατηρητές έγιναν σε μεγάλο ποσοστό σύμμαχοι. Αυτός που κρύβεται είναι ο επικίνδυνος. Εχω ακόμη και ηθοποιούς που είναι εξαιρετικοί, είναι όμως ξενοφοβικοί. Και μαζί τους κάνω μεγάλες συζητήσεις, μεγαλύτερες από εκείνες που αφορούν στον ρόλο, διότι αν φοβάσαι τον ξένο θα φοβηθείς και τον ρόλο που είναι κι αυτός ξένος. Το θέατρο είναι ο καρπός της Δημοκρατίας και έχει μέσα του την εξοικείωση με το ξένο και τη διαλεκτική».

Η εικόνα του ξενοφοβικού ηθοποιού αναπόφευκτα φέρνει στον νου μου εκείνη την Πρωταπριλιά του 2016 στο θέατρο «Σφενδόνη» όπου μια μεγάλη μερίδα κυρίως του ελληνικού θεάτρου χαρακτήριζε τον Γιαν Φαμπρ, στενό φίλο και συνεργάτη του Θόδωρου Τερζόπουλου ως persona non grata και ζητούσε την απομάκρυνσή του από τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή του Ελληνικού Φεστιβάλ, όπως και τελικά συνέβη. «Ηταν μια πολύ βιαστική και λανθασμένη ενέργεια. Εκτιμώ τους ηθοποιούς κι ήταν και πολλοί φίλοι μου ανάμεσα στην κίνηση αυτή, η οποία ήταν ανεξέλεγκτη. Επρεπε να τον συναντήσουν και να συζητήσουν. Είμαι σίγουρος ότι θα τους γοήτευε και ότι θα συμφιλιώνονταν. Η παρουσία του μεγάλωσε τους φόβους τους. Κι η ξενοφοβία είναι γέννημα του φόβου».

«Δεν έχουμε αντιπαράθεση, έχουμε αλληλοφάγωμα»

Η συζήτηση ρέει χωρίς τη βοήθεια αλκοόλ – αμέσως μετά τη συνάντησή μας είχε προγραμματισμένη πρόβα – αλλά πιο ήσυχα πλέον καθώς η θορυβώδης παρέα έχει αποχωρήσει και η Καίτη Γαρμπή δεν αρκεί για να μας αποσυντονίσει από τα μονοπάτια της πολιτικής στα οποία επιχειρούμε να «περπατήσουμε» για λίγο. Αν και δεν έκρυψε ποτέ τις αριστερές του πεποιθήσεις, διατηρεί φιλίες με προσωπικότητες που ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους. Ενεργά, ωστόσο, δεν πήρε θέση στα πολιτικά πράγματα και δεν είναι λίγες οι φορές που λόγω των επαγγελματικών του υποχρεώσεων δεν βρισκόταν στην Ελλάδα για να ψηφίσει. Το κυρίαρχο αίσθημα που έχει από την τρέχουσα κατάσταση στον πολιτικό βίο είναι απογοήτευση διότι «δεν έχουμε αντιπαράθεση. Εχουμε αλληλοφάγωμα. Δεν υπάρχει διαλεκτική κι αυτή η έλλειψη βρίσκεται μέσα στον πυρήνα του κακού που έρχεται, του ολοκληρωτισμού. Η Βουλή αν δεν έχει ως βασική προϋπόθεση τον διάλογο και τη ζύμωση τότε δεν είναι χώρος Δημοκρατίας, ασχέτως αν στο εσωτερικό της βρίσκονται δημοκρατικά κόμματα που φαγώνονται». Κι ενώ αποφεύγει να σχολιάσει τη Συμφωνία των Πρεσπών αν και γέννημα-θρέμμα της Μακεδονίας, δεν διστάζει να ασκήσει κριτική στην κυβέρνηση της πρώτης φοράς Αριστερά. «Θα μου ήταν πιο οικείο να αποδεχτεί ότι είμαστε ενταγμένοι στην Ευρωπαϊκή Ενωση και το ΝΑΤΟ και ότι παίζουμε το παιχνίδι του καπιταλισμού, χωρίς να επικαλείται το άλλοθι της Αριστεράς. Αυτά τα  άλλοθι είναι παρελθόν, υπήρξαν σε άλλες κοινωνικές συνθήκες. Ο Τσίπρας είναι ένας πολιτικός που όπως θα λέγαμε και στο θέατρο έχει γκελ. Ας αφήσει ήσυχη την Αριστερά, διότι δεν χρειαζόμαστε ούτε δεξιούς ούτε αριστερούς. Ανθρωπιστές πρέπει να είμαστε». Η κριτική όμως είναι εύκολη υπόθεση όταν δεν βάζεις το χέρι σου στη φωτιά. Και από τη στιγμή που δεν έχει αναλάβει κάποια δημόσια θέση – παρά το γεγονός ότι του έχουν γίνει, σύμφωνα και με τον ίδιο, επανειλημμένως  προτάσεις – πως μπορεί να είναι επικριτικός; «Δεν με ενδιέφερε ποτέ η εξουσία. Γνωρίζω ότι σε αλλοτριώνει, σε αλλάζει, μετατοπίζει τα ενδιαφέροντά σου. Το χέρι μου στη φωτιά το έχω βάλει εκατό φορές από την ώρα που γεννήθηκα. Είναι καμένα τα χέρια μου. Δεν θα τα έβαζα στη φωτιά αν έπαιζα διπλωματικά παιχνίδια, αν πωρωνόμουν με μια θέση, αν έκανα τη δουλειά των κομμάτων που θα με είχαν τοποθετήσει και των συνδικαλιστών. Αυτό είναι απόλυτη αλλοτρίωση».

Απόλυτα δοσμένος, σχεδόν ταυτισμένος με το θέατρο εδώ και μισό αιώνα λες κι έχει γεννηθεί μέσα σε αυτό (ελάχιστοι παραδέχεται κι ο ίδιος ότι γνωρίζουν τον Θόδωρο πίσω από τον Τερζόπουλο του θεάτρου «Αττις»)  είναι δύσκολο να πιστέψει κάποιος ότι δεν είχε δει καμία παράσταση ώς τα 15 του χρόνια. «Ακουγα όμως με τη μητέρα μου στο ραδιόφωνο το Θέατρο της Δευτέρας κι αυτό μου έδινε μια σπουδαία δυνατότητα: δεν είχα εικόνα και σκηνοθετούσα μόνος μου. Ανέπτυσσα τη φαντασία μου κι αυτό ήταν ένα γερό όπλο. Δεν γεννήθηκα για να κάνω θέατρο. Δεν υπήρχε σχέδιο. Μπορεί να έμενα στο χωριό, να γινόμουν δικηγόρος ή λογιστής. Θα μπορούσα να είμαι ένας καλός ψυχίατρος ή χειρουργός», υποστηρίζει. Ως καταλύτες στις αποφάσεις του, ωστόσο, φαίνεται πως λειτούργησαν ο μεγάλος του αδελφός, Κώστας, η περιέργεια του και ο Μάνος Κατράκης. Ο πρώτος τον τροφοδοτούσε βιβλία και η γνωριμία του έφηβου Θόδωρου Τερζόπουλου με τον Ντοστογιέφσκι άναψε τη σπίθα για τη βαθύτερη γνωριμία του με το θέατρο. Ο Μάνος Κατράκης – πρωταγωνιστούσε στην πρώτη παράσταση που είχε δει στην Αθήνα του σε ηλικία 15 ετών, «Το κορίτσι με το κορδελάκι» – ήταν εκείνος που τον αποθάρρυνε αργότερα προβάλλοντάς του όλες τις δυσκολίες που ενέχει ο χώρος του θεάτρου. Η συζήτηση όμως αυτή ήταν που πυροδότησε και την περιέργειά του να ασχοληθεί τελικά με το σανίδι. Οσο για την οικογένειά του; «Αδιαφόρησαν. Οι άνθρωποι είχαν τόσα προβλήματα και ήταν μέσα στις αγροτικές δουλειές… Δεν υπήρχε καταπίεση, χειραγώγηση, κατεύθυνση». Ο δρόμος που επέλεξε τον έφερε στο Μπερλίνερ Ανσάμπλ του ψυχροπολεμικού Ανατολικού Βερολίνου και κοντά στον Χάινερ Μίλερ και το έργο του Μπρεχτ. Σημαντικοί σταθμοί όπως η «Γέρμα» του με την Ανέζα Παπαδοπούλου που άφησε εποχή, διχάζοντας κοινό και κριτικούς, οι «Βάκχες» που τον ακολουθούν ώς σήμερα, η συνεργασία του με την Αλα Ντεμίτοβα και βεβαίως η αναγνώρισή  του σε «πατέρα» του σωματικού θεάτρου στην Ελλάδα, σε συνδυασμό με τη μέθοδό του – «Η επιστροφή του Διονύσου» η οποία ενεργοποιεί το σώμα και τον λόγο κι έχει μεταφραστεί από τα ρωσικά ώς τα κορεατικά και τα κινέζικα- είναι μερικοί μόνο από τους λόγους για τους οποίους απέκτησε φανατικό κοινό που  τον ακολουθεί σταθερά. Κι είναι αυτά τα βήματα τα οποία, εκτός των άλλων, τον ανέδειξαν σε ισότιμο συνομιλητή με σπουδαίες προσωπικότητες της διεθνούς θεατρικής σκηνής όπως ο Μπομπ Ουίλσον, ο Ταντάσι Σουζούκι, ο Γουόλε Σογίνκα κι ο Ανατόλι Βασίλιεφ.

Ξεκίνημα στην επιθεώρηση, με Σταυρίδη και Γκιωνάκη

Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί ότι αυτός ο θεατράνθρωπος, το μακροσκελές βιογραφικό του οποίου περιλαμβάνει παραστάσεις σε κάθε σχεδόν γωνιά του πλανήτη και σπουδαίες συνεργασίες, έχει ξεκινήσει την καριέρα του πάνω στο σανίδι και μάλιστα στην επιθεώρηση δίπλα στον Νίκο Σταυρίδη, τον Γιάννη Γκιωνάκη, τη Σαπφώ Νοταρά και τον Στάθη Ψάλτη; «Το έκανα για να επιβιώσω, αλλά και επειδή  θαύμαζα πάρα πολύ τους κωμικούς ηθοποιούς. Για μένα ήταν συγκλονιστική εμπειρία το πώς σέρβιραν (σ.σ. το σερβίρισμα επιστρέφει και πάλι στη συζήτηση) τη λέξη για να δημιουργήσουν ένα ισχυρό κανάλι επικοινωνίας με τους θεατές. Δεν μετανιώνω για εκείνη την εποχή. Ηταν πολύ σπουδαία».

Η ατραπός της συζήτησής μας ανοίγει το κεφάλαιο των λαθών. Την ώρα που διακριτικά κοιτάζει το ρολόι του – η πρόβα είπαμε – τον ρωτάω αν το θέατρο αντέχει στο λάθος. «Είναι ένα μεγάλο λάθος το ίδιο από τη φύση του διότι είναι μια παρερμηνεία της ζωής. Μια λοξή ματιά. Οχι καθαρή και απόλυτη. Είναι ένα ψέμα που πρέπει να το υποστηρίξεις με πολύ ισχυρά στοιχεία ώστε να φανεί ως αλήθεια. Αυτό που ζητούμε είναι αληθοφάνεια. Η αλήθεια ποτέ δεν υπάρχει και στο θέατρο και στη ζωή. Τα πιο αληθινά είναι η γέννηση και ο θάνατος».