«Το Υψωμα 731 είναι ο συμβολικός θάνατος για να επιστρέψεις νικητής»

«Μια μουσικοθεατρική παράσταση για την αξία της ελευθερίας». Με αυτόν τον τρόπο συστήνεται εδώ και ημέρες η πρόταση του Αρη Μπινιάρη, για την οποία πρωτακούσαμε κατά την παρουσίαση του προγράμματος στο θέατρο Πορεία τον περασμένο Σεπτέμβριο. Από τότε η αχνή εντύπωση για ένα «ροκ ορατόριο» σχετικά με τον ελληνοϊταλικό πόλεμο απέκτησε σχήμα. Με τον Αρη Μπινιάρη και τον Κωνσταντίνο Σεβδαλή στους δύο ρόλους και τους μουσικούς Βίκτωρα Κουλουμπή (μπάσο), Πάνο Σαρδέλη (τύμπανα), Χρήστο Γεωργόπουλο (κιθάρα) να πλαισιώνουν μουσικά την «εις Αδου κάθοδον».

Με αυτούς τους όρους περιγράφει ο 38χρονος δημιουργός την αντίσταση πολύ νεότερων συμπατριωτών του, το 1941, στο Υψωμα 731, βόρεια της Κλεισούρας, απέναντι στη στρατιωτική μηχανή του Μουσολίνι. Στην παράσταση, εκτός από το ιστορικό κέλυφος, προσπαθεί να διακρίνει – δραματουργικά πλέον – το εσωτερικό τοπίο και το αποτύπωμα που αφήνει το περιστατικό, πλαισιωμένο από αρχέτυπα και σύμβολα. Είναι η στιγμή που, όπως έχει περιγράψει ανεξίτηλα ο Οδυσσέας Ελύτης στο «Αξιον εστί», οι στρατιώτες χωμένοι μες στις ρεματιές έγερναν το κεφάλι «από το μέρος το βαρύ, όπου δε βγαίνουνε όνειρα»: «Αλλης λογής εμείς χωριάτες, μ’ άλλω λογιώ ξινάρια και σιδερικά στα χέρια μας, που ξορκισμένα να ‘ναι». Ο Μπινιάρης, ύστερα από έρευνα σε αρχεία και αφηγήσεις, φαντάζεται το δικό του τοπίο στο ύψωμα: «731 μέτρα πάνω από τον Αδη. Ούτε φωτιά ούτε τσιγάρο. Τις θέσεις δεν τις άφηναν. Επρεπε να κρατήσουν. Μια χούφτα φαντάσματα. Επρεπε να κρατήσουν το ύψωμα. Αθλιοι. Κουρελήδες. Ξεχασμένοι απ’ τον Θεό. Αν τους έβλεπες, έλεγες τι διάολο είναι αυτοί; Χτικιά ή άνθρωποι;».

Ο ίδιος επιστρέφει συχνά στο ιστορικό βάθος των κειμένων για να εντοπίσει τη μουσικότητά τους και να επενδύσει με τον αγαπημένο «σκληρό» ήχο τον κοινό τους άξονα, όπως παραδέχεται στη συνέντευξη για τα «Πρόσωπα»: από τους «Πέρσες» του Αισχύλου (Φεστιβάλ Επιδαύρου, 2017) και τις «Βάκχες» του Ευριπίδη (Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, 2018) ώς το «Θείο τραγί» του Σκαρίμπα (Bios, Φούρνος, Θέατρο Οδού Κυκλάδων, 2011-2017). Και έπεται συνέχεια: τον Οκτώβριο θα παρουσιάσει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά τον «Χορό της φωτιάς», παράσταση (με τους Χρήστο Λούλη, Ιωάννα Παππά κ.ά.) για τον ποντιακό πολιτισμό πριν από τον ξεριζωμό.

Η έμπνευση ήρθε πριν από πέντε – έξι χρόνια βλέποντας μια εκπομπή της «Μηχανής του χρόνου» σχετικά με το Υψωμα 731. Συγκινήθηκα αμέσως και είχα πάντα στο βάθος του μυαλού μου να ασχοληθώ μ’ αυτό το περιστατικό. Οταν μου πρότεινε, λοιπόν, ο Δημήτρης Τάρλοου να έχουμε μια συνεργασία στο θέατρο Πορεία, του έφερα το θέμα, το οποίο του άρεσε πολύ. Μέσα από την αφήγηση, τον λόγο και τη μουσική θελήσαμε να αποδώσουμε την αίσθηση ότι ο θεατής παρακολουθεί τα γεγονότα σαν να έχει μια κάμερα. Χωρίς ανάλυση, χωρίς ερμηνείες ή κάποιο επιπλέον φτιασίδι.

Ενδιαφέρομαι γενικότερα για την Ιστορία και ειδικότερα για την ελληνική. Νομίζω ότι μόνο γνωρίζοντάς την μπορούμε να αυτοπροσδιοριστούμε στο παρόν και να προσδιορίσουμε αυτό που θα συμβεί στο μέλλον. Αυτό βέβαια προϋποθέτει ότι κάτι τέτοιο δεν γίνεται άκριτα, αλλά καταρρίπτοντας μύθους του παρελθόντος ή αγκυλώσεις που μας έφεραν ώς εδώ. Να κοιτάξουμε, δηλαδή, την Ιστορία πέρα από ιδεολογίες. Χρειάζεται κάποια στιγμή να δούμε απλώς τι συνέβη τότε.

Στον πυρήνα της προσωπικής συγκίνησης βρίσκεται το γεγονός ότι απλοί άνθρωποι – χωρικοί, τσοπαναραίοι, 19χρονοι της εποχής – αποφάσισαν να αντισταθούν σε μια εξωτερική δύναμη, η οποία έρχεται να τους καταστρέψει, και κατόρθωσαν να νικήσουν. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ένα από τα βασικά τεχνάσματα που χρησιμοποίησαν ήταν να «θαφτούν» μέσα στη γη, ώστε να επιζήσουν των βομβαρδισμών από τους Ιταλούς. Οταν σταμάτησαν, λοιπόν, οι βομβαρδισμοί, ο στρατός του Μουσολίνι προσπάθησε να κάνει επέλαση, αλλά οι Ελληνες βγήκαν από τη γη και τους απώθησαν. Αυτό το «θάψιμο», η επαφή με τον Αδη, η συμφιλίωση με έναν συμβολικό θάνατο για να επιστρέψεις νικητής, με απασχολεί σε προσωπικό, κοινωνικό, υπαρξιακό επίπεδο. Το αντιμετώπισα ως χώρο συμβόλων και αρχετύπων: της ζωής, της νίκης, της αντίστασης, της γης και της φωτιάς. Και με το που έφερα μπροστά μου την εικόνα της εκπομπής με τους ανθρώπους να κρύβονται μέσα στη γη, είχε γεννηθεί ήδη η θεατρική ιδέα: πώς μέσα από τη ματαίωση μπορείς να κατακτήσεις την υπέρβαση.

Η έρευνα βοηθάει να θυμηθείς και να μάθεις την Ιστορία. Στη συζήτηση για το τι είναι έγκυρο και αληθινό, τα βιβλία μπορεί πολλές φορές να μη μεταφέρουν όλη την αλήθεια. Και προσωπικές αφηγήσεις απλών ανθρώπων να βγάζουν περισσότερη. Εμείς ψάξαμε σε όσο το δυνατόν περισσότερα επίπεδα για να ακούσουμε την ιστορία.

Υπάρχει μια ενοχοποίηση στη σχέση μας με την Ιστορία και πολλά ταμπού. Η νίκη μας επί των Ιταλών σχεδόν επισκιάστηκε από τη γερμανική κατοχή και τον Εμφύλιο. Γι’ αυτό ήθελα να ασχοληθώ με μια αρχετυπική στιγμή νίκης, τη στιγμή που μεγάλο κομμάτι της Ευρώπης παραδιδόταν στην καταστροφική μηχανή του Αξονα.

Στον χώρο των καλλιτεχνών της δικής μου γενιάς καταλαβαίνω ότι η πρότασή μας είναι καινούργια. Προκαλεί μια έκπληξη κι ένα ξάφνιασμα ή θεωρείται ταμπού και «βαρύ» ως θέμα. Αλλους βέβαια τους εξέπληξε ευχάριστα. Κι αρκετός κόσμος που έμαθε για την παράσταση, έψαξε για το περιστατικό του Υψώματος 731 ομολογώντας ότι ποτέ δεν το ήξερε.

Τα κείμενα με τα οποία έχω ασχοληθεί είχαν όλα μια περισσότερο ή λιγότερο εμφανή μουσικότητα. Πιστεύω πως όταν την αναδεικνύεις, τα μηνύματα του έργου μπορούν να περάσουν καλύτερα ως πληροφορία, αλλά και να εξωτερικεύσουν έναν εσωτερικό κραδασμό τους. Ο ήχος που χρησιμοποιούμε στην παράσταση είναι σκληρός ηλεκτρικός από τη μεγάλη οικογένεια της ροκ. Είναι επιθετική από τη φύση της και θεωρώ ότι ταιριάζει στο κείμενο. Δεν σκέφτηκα έτσι κι αλλιώς ούτε στιγμή να υπάρξει κάτι άλλο. Μόνο το νεύρο αυτής της μουσικής μπορεί να εκφράσει μια τόσο τεταμένη ιστορική συνθήκη. Πιστεύω, άλλωστε, ότι λειτούργησε και στις περασμένες παραστάσεις.

Ανάμεσα στο «Θείο τραγί», το «21», τους «Πέρσες», τις «Βάκχες», το «Ξύπνα Βασίλη» και το «Υψωμα 731» υπάρχει ένα αόρατο νήμα συγκεκριμένο και συνειδητό: όλα τα έργα βάλλουν στον δογματισμό που μας οδηγεί σε μια απομόνωση και περιχαράκωση – τελικά σε μια επικίνδυνη μοναξιά. Με διαφορετικό τρόπο, όλα περιστρέφονται γύρω από αυτόν τον άξονα, ο οποίος με αφορά προσωπικά. Ενας από τους λόγους που οφείλουμε να συναντηθούμε με την Ιστορία είναι για να συστηθούμε από την αρχή και να συνάψουμε σχέσεις. Πώς θα γίνει αυτό αν δεν ξέρεις από πού έρχεσαι, τι συνέβη στην ιστορική συνείδηση, τι λειτούργησε και τι όχι;.

Τα πράγματα κερδίζονται με τον χρόνο μέσα στον χώρο του θεάτρου. Και είναι καλύτερα να μη δωρίζονται για να μπορείς να συντηρήσεις την αξία τους. Δυσάρεστες εμπειρίες και καταστάσεις που δεν λειτουργούν πάντοτε, όλοι αντιμετωπίσαμε. Το στοίχημα είναι να μη μένεις σε ένα μικρό τραύμα που σε αποκόπτει από τη μεγάλη διαδρομή.

Η μουσική και ο κινηματογράφος θεωρώ ότι έχουν πετύχει σε μεγαλύτερο βαθμό από το θέατρο μια συμπύκνωση και διαχειρίζονται καλύτερα τον χρόνο σε σχέση με τις παραστάσεις.

info

«Υψωμα 731», θέατρο Πορεία, Τρικόρφων 3-5 και 3ης Σεπτεμβρίου, από 18 Φεβρουαρίου. Σύνθεση κειμένου: Αρης Μπινιάρης. Σκηνοθεσία: Αρης Μπινιάρης. Σκηνικά – κοστούμια: Πάρις Μέξης. Σύνθεση και εκτέλεση μουσικής: Βίκτωρας Κουλουμπής (μπάσο), Πάνος Σαρδέλης (τύμπανα), Χρήστος Γεωργόπουλος (κιθάρα). Ερμηνεία: Αρης Μπινιάρης, Κωνσταντίνος Σεβδαλής. Προπώληση (12–18 ευρώ): 210-8210.991, 210-8210.082, poreiatheatre.com, viva.gr, 11876, Media Markt, Reload κ.ά.