«Ο Βόιτσεκ είναι ένας ποιητής όπως ο Αμλετ»

Επιστρέφει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά ύστερα από τέσσερα χρόνια και μάλιστα ως επιλογή συνειδητή για τη «θεατρικότητα» που προσδίδει ο χώρος στον «Βόιτσεκ» του Γκέοργκ Μπίχνερ, τον οποίο ανεβάζει από τις 22 Φεβρουαρίου. Αν το 2015 – 16 ήταν ο «Φάουστ» του Γκαίτε που κέρδισε το στοίχημα με τον Νίκο Κουρή στον πρωταγωνιστικό ρόλο, η συνέχεια δίνεται με έναν από τους «επιγόνους» του μεγάλου γερμανού συγγραφέα. Ο Μπίχνερ έγραφε το έργο το 1836-37, όταν ήταν μόλις 23 ετών, αλλά πέθανε από τύφο πριν το ολοκληρώσει. Αυτό το «έλλειμμα» ανοίγει για τον κάθε σκηνοθέτη ή σκηνοθέτρια αρκετές προοπτικές για τη γραμμή που θέλει να επιβάλλει: από τον ρεαλισμό ώς το γκροτέσκο, όπως παραδέχεται η Κατερίνα Ευαγγελάτου.

Η ίδια προτείνει έναν νέο τρόπο κατάταξης των σκηνών του ημιτελούς αριστουργήματος αποδίδοντας σκηνικά το εσωτερικό τοπίο του ήρωα, τον οποίο υποδύεται ο Γιώργος Γάλλος. Η μετάφραση που χρησιμοποιεί μάλιστα είναι του αείμνηστου Σπύρου Ευαγγελάτου, ο οποίος είχε ανεβάσει το έργο στο Αμφι-θέατρο το 1987 – 1990, με τον Γιάννη Φέρτη και τη σύζυγό του Λήδα Τασοπούλου.

Επιλέγοντας μια ανάγνωση «εσωτερική» η Ευαγγελάτου απομακρύνεται από τη σκιαγράφηση του Βόιτσεκ σαν πρώιμου προλετάριου, σαν κολασμένου της γης που πασχίζει να απελευθερωθεί από τα δεσμά της αστικής νοοτροπίας. «Το κείμενο περιέχει ολόκληρες ηπείρους ανθρώπινης αβύσσου, ουρανού και κόλασης σε 29 σύντομες σκηνές» διαβάζουμε στο προσωπικό σημείωμά της. «Η γλώσσα του έργου αποσπασματική, εξαρθρωμένη, άγρια, τραγική, αρθρώνεται από ανθρώπινες μορφές που παλεύουν να πλησιάσουν με λέξεις αυτό που δεν ορίζεται… Η παράσταση επιθυμεί, εστιάζοντας στην ποιητική γλώσσα του κειμένου, να οικοδομήσει ένα σύμπαν πέρα από τον ρεαλισμό, σκοτεινό, σαν άγριο ουρλιαχτό μέσα στη σκοτεινή νύχτα της ύπαρξης…». Για τις ανάγκες αυτού του ανεβάσματος η ίδια και οι συντελεστές – η Εύα Μανιδάκη στη σκηνογραφία και η Πατρίσια Απέργη στην κίνηση, εκτός άλλων – εργάστηκαν τρεισίμισι μήνες, όσους πάνω κάτω διαρκούσε η άλλη παράσταση της σεζόν που σκηνοθέτησε: η σαιξπηρική «Κωμωδία των παρεξηγήσεων» στο θέατρο Κατερίνα Βασιλάκου. Για την «προϊστορία» του «Βόιτσεκ», τις εκλεκτικές συγγένειες με τον Σαίξπηρ και τον επερχόμενο «Αμλετ» μιλήσαμε με την Κατερίνα Ευαγγελάτου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.

Ο «Βόιτσεκ» γυρίζει ως έργο στο μυαλό μου πολλά χρόνια και τυχαίνει να είναι ένα από τα αγαπημένα μου. Υπάρχουν τέτοια έργα που τα κουβαλάς μέσα σου και δεν ξέρεις πότε θα πάρουν σχήμα. Αλλο ένα τέτοιο είναι ο «Αμλετ», που θα ανεβάσω του χρόνου (σ.σ.: με τον Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο στον κεντρικό ρόλο, ενώ αναζητείται ακόμη ο χώρος). Ο Μπίχνερ αγαπούσε πολύ τον Σαίξπηρ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία παράσταση με οδήγησε στην άλλη.

Ξεκινώντας με το κείμενο είχα περισσότερο μια αίσθηση για το πού θέλω να κινηθώ και ορισμένες προαποφάσεις – όπως το σκηνικό, το οποίο δουλεύουμε με την Εύα Μανιδάκη, ή κάποιες κουβέντες με τη χορογράφο Πατρίσια Απέργη. Τα πράγματα αποκρυσταλλώθηκαν στις πρόβες. Ο «Βόιτσεκ» είναι ένα κείμενο που μπορείς να διαβάσεις με πολλούς τρόπους: ρεαλιστικά ή πολιτικά  – σοσιαλιστικά, δηλαδή, εφόσον είναι η πρώτη τραγωδία που έχει στο επίκεντρό της έναν από τους ταπεινούς του κόσμου. Από την άλλη, είναι πρόγονος του γερμανικού εξπρεσιονισμού ή του ποιητικού θεάτρου του παραλόγου, όπως είναι ο Μπέκετ, ο Πίντερ και η Σάρα Κέιν ως μετεξέλιξη (όχι ο Ιονέσκο). Εχοντας στην καρδιά μας τη δύναμη του ποιητικού λόγου, δουλέψαμε πολύ με το κείμενο και αφήσαμε αυτό να μας καθοδηγήσει αισθητικά. Φτάσαμε, λοιπόν, σε μια μη ρεαλιστική ανάγνωση, η οποία διαθέτει κάτι εφιαλτικό. Το επίκεντρο ήταν ο ψυχικός κόσμος του Βόιτσεκ, που στραμπουλίζεται και παραμορφώνεται, προφανώς λόγω της κοινωνικής πίεσης, αλλά και λόγω της σχέσης του με τη φύση. Στην παράσταση δηλαδή αποτυπώνεται το παραμορφωμένο τοπίο του μυαλού του.

Με τον Γιώργο Γάλλο εργαστήκαμε από την αρχή πάνω στο κείμενο, όπου αντικρίσαμε τους κρυμμένους κόσμους και τις αβύσσους που κρύβονται πίσω από μια φράση ή μια σκηνή. Σχετικά γρήγορα, όμως, περάσαμε στο σώμα, στην αίσθηση πώς μπορεί να μοιάζει, να αναπνέει και να κινείται αυτό το πλάσμα. Προσπαθήσαμε παράλληλα με την Πατρίσια Απέργη να δείξουμε την έννοια των σωμάτων που είναι σε μια ανάγκη επικοινωνίας, ενώ είναι μπλοκαρισμένα.

Εκτός από τον Βόιτσεκ το στοιχείο της βίας υπάρχει και στους χαρακτήρες γύρω του. Ακόμη και από τη μάνα (Μαρία) προς το παιδί. Του υποβάλλει εικόνες πολύ σκληρές. Οπως όταν του λέει «κλείσε τα μάτια να κοιμηθείς γιατί θα σε κοιτάξει ο Αγγελος του ύπνου και θα στραβωθείς». Είναι σαν μια σκιά η βία που σκεπάζει όλα τα πρόσωπα. Ισως στις περιπτώσεις του γιατρού και του λοχαγού να βγαίνει με μια γκροτέσκα διάσταση. Πάντως δεν δείχνουμε με το δάχτυλο έναν εξεγερμένο λαϊκό επαναστάτη. Είναι πιο υπόγειες οι καταστάσεις που περιγράφει ο Μπίχνερ.

Παρόλο που διαπράττει φόνο, ο θεατής είναι με τον Βόιτσεκ. Σε όλο το έργο είναι ένας ήρωας που προσπαθεί να μιλήσει για κάτι. Είναι ποιητής και αντιλαμβάνεται τον κόσμο με τρόπο που δεν μπορούν οι άλλοι. Πράγμα που τον οδηγεί στην τρέλα με τη συνέργεια όλης της κοινωνίας. Ετσι όπως διαβάσαμε το έργο δεν είδαμε και πολλές αχτίδες φωτός. Ναι, υπάρχει κάτι μοιρολατρικό στη φύση του Βόιτσεκ, έτσι όπως την αποδίδει ο Μπίχνερ.

Εχω αναμνήσεις από τον «Βόιτσεκ» που ανέβασε το 1987 – 1990 στο Αμφι-θέατρο ο πατέρας μου. Ημουν περίπου 10 χρόνων και θυμάμαι ότι ήταν από τις αγαπημένες μου. Πιο πριν, στην ηλικία των 6, είχα εμφανιστεί κι εγώ στους «Επιτρέποντες» του Μενάνδρου. Αμυδρά βέβαια αρχίζω και θυμάμαι κάτι και από το «Δεσποινίς Τζούλια» που είχε προηγηθεί, όταν ήμουν 4 ετών.

Παράλληλα με τον “Βόιτσεκ” διάβαζα τον Αμλετ» αλλά και τον «Βασιλιά Λιρ», που περιέχει κάποια κομμάτια τα οποία σχετίζονται με τον Τρελό του δικού μας έργου, που μιλάει με παραβολές και παραμύθια. Ο Σαίξπηρ ήταν παρών σε όλη τη διαδικασία. Αλλά παρών για εμάς ήταν και ο Μπέκετ.

Είναι ωραία αίσθηση να ξέρεις ότι πριν από εσένα έχουν διαβάσει τον Μπίχνερ με τον δικό τους τρόπο δημιουργοί, όπως ο Μπέκετ ή ο Πίντερ. Εμπλουτίζει τη βασική ιδέα και βοηθάει το νου σου να πετάξει. Θα έλεγα ότι μπροστά στα κλασικά κείμενα υπερισχύει ο ενθουσιασμός. Οσα φοβάμαι δεν τα πιάνω – όπως ο Μπέκετ ή ο Τσέχοφ.

Ο Μπίχνερ έχει ομολογήσει πόσο πολύ αγαπούσε τον Σαίξπηρ και η Σάρα Κέιν πόσο αγαπούσε τον «Βόιτσεκ». Από την άλλη, υπάρχει ένα νήμα ανάμεσα στον ήρωα Βόιτσεκ και τον Αμλετ. Και οι δύο αντιλαμβάνονται τον κόσμο με τον τρόπο των ποιητών. Δεν είναι τυχαίο ότι το φάντασμα μιλάει στον Αμλετ: είναι ο τρόπος που ο γιος αντιλαμβάνεται τον πατέρα του κάτω από τη γη. Το ίδιο και ο Βόιτσεκ που ακούει τη γη κούφια και κάποιον να του μιλάει από κάτω.

Οι κεντρικές σκηνές στο τσίρκο και στο πανηγύρι έχουν διαποτίσει όλη την παράσταση. Πρόκειται για δύο τομές στο έργο, τις οποίες προσπαθήσαμε να τονίσουμε δραματουργικά. Κατά τ’ άλλα, η παράσταση ξεκινά με το παραμύθι, που κανονικά το λέει μια γιαγιά, αλλά στη δική μας περίπτωση ο Βόιτσεκ. Είναι σαν την προμετωπίδα της παράστασης.

Η σκηνογραφία έχει δύο επιρροές. Η μία είναι το τσίρκο και η άλλη το αμφιθέατρο της Ιατρικής. Αυτά τα δύο έχει συγκεράσει η Εύα ως βασικές κατευθύνσεις στην εικονογράφηση της παράστασης.

Ακόμη και η επιλογή του θεάτρου παίζει ρόλο στη σκηνική απόδοση. Αυτό το έργο, για παράδειγμα, δεν ήθελα να το ανεβάσω σε ένα μικρότερο θέατρο. Η συγκεκριμένη οπτική έχει να κάνει με την κλίμακα: ο μικρός άνθρωπος που βρίσκεται σ’ έναν μεγάλο χώρο. Γι’ αυτό και ήθελα μια μεγάλη σκηνή που αναπνέει και μάλιστα πολύ «θεατρική».

info

«Βόιτσεκ» του Γκ. Μπίχνερ, Δημοτικό Θέατρο Πειραιά από τις 22/2. Σκηνοθεσία: Κατερίνα Ευαγγελάτου. Παίζουν οι: Γιώργος Γάλλος, Ελενα Μαυρίδου, Σωτήρης Τσακομίδης, Χάρης Χαραλάμπους, Λευτέρης Πολυχρόνης, Γιώργος Ζυγούρης, Μιχάλης Μιχαλακίδης, Στέλιος Θεοδώρου-Γκλίναβος, Μάνος Πετράκης, Αγγελική Αναργύρου και τα παιδιά: Ιάκωβος Δουλφής, Τζώρτζης Καθρέπτης, Αλέξανδρος Καραμούζης, Νίκος Μικελάκης, Πάμπλο Σότο. Κίνηση – χορογραφία: Πατρίσια Απέργη. Σκηνικό: Εύα Μανιδάκη. Κοστούμια: Βασιλική Σύρμα. Μουσική σύνθεση: Γιώργος Πούλιος. Φωτισμοί: Ελευθερία Ντεκώ. Δραματολογική έρευνα: Ερι Κύργια. Προπώληση (15, 17, 20 ευρώ): 210 4143310, Ticket Services (2107234567, ticketservices.gr), Public.