Αποθαρρύνω ευγενικά όποιον επιχειρεί να ερμηνεύσει ένα όνειρό μου ή να μου δείξει την προφητική του διάσταση. Οχι γιατί με συγχύζει η σαθρότητα του εγχειρήματος αλλά γιατί υποβιβάζει το όνειρο σε κάτι ενδιάμεσο. Αντιλαμβάνομαι τα όνειρα σαν αυτοσκοπό, σαν προορισμό, και τα απολαμβάνω σαν τις πιο πολύτιμες, αινιγματικές, πολυσημικές και αλλόκοτες ιστορίες που μπορεί να πλάσει ο ανθρώπινος νους.
Tον σκηνοθέτη των ονείρων μου, αυτόν τον τύπο που ζει μέσα μου και δεν θα γνωρίσω ποτέ, τον έχω δάσκαλό μου∙ μελετώ τον τρόπο που δουλεύει. Αποκρυπτογραφώντας τις τακτικές του, δημιουργώ μια παλέτα εργαλείων που χρησιμοποιώ συχνά προσπαθώντας να ξεκλειδώσω άγνωστες πτυχές του εαυτού μου, να ντρεσάρω τη φαντασία μου και να κάνω πιο απροσδόκητες τις ιστορίες που φτιάχνω όταν είμαι ξύπνιος.
Πώς ονειρευόμαστε; Αδέσποτες εικόνες που συνήθως δεν έχουν καταγραφεί στο συνειδητό ανασύρονται όταν κοιμόμαστε. Η διαδοχή των εικόνων αυτών είναι τόσο τυχαία που η σκέψη – η οποία συνεχίζει να λειτουργεί και στον ύπνο – προσπαθεί, αποτυγχάνοντας ευτυχώς, να φτιάξει ένα λογικό αφήγημα την ίδια στιγμή που κι αυτή κυβερνιέται από τις πιο μύχιες επιθυμίες και ανησυχίες μας. Μια ενόχληση από το στρώμα ή ο ήχος της ανοιχτής τηλεόρασης, αισθητηριακές δηλαδή πληροφορίες που δεν είναι σε θέση να μας ξυπνήσουν, επηρεάζουν και μεταστρέφουν κι αυτές με τη σειρά τους την εξέλιξη της ιστορίας.
Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι το αφήγημα γίνεται ενδιαφέρον όταν γονιμοποιείται από πολλά πεδία εντελώς άσχετα μεταξύ τους. Δίνω ένα παράδειγμα του πώς χρησιμοποιώ αυτό το αξίωμα. Ας πούμε ότι οδηγώ στην Εθνική Οδό κι αρχίζω με το μυαλό μου μια ιστορία που βασίζεται σε ένα γεγονός: «Είμαι ξαπλωμένος στα σανίδια του σπιτιού μου διαβάζοντας το τελευταίο βιβλίο του Φίλιπ Ροθ». Στην Εθνική προσπερνώ μια νταλίκα φορτωμένη με γουρούνια τα οποία εισάγω πάραυτα στην ιστορία. «Είμαι ξαπλωμένος στα σανίδια του σπιτιού μου διαβάζοντας το τελευταίο βιβλίο του Ροθ. Το δωμάτιο είναι ασφυκτικά γεμάτο με γουρούνια».
Οι τακτικές που χρησιμοποιεί ο «σκηνοθέτης» για να δομήσει το αφήγημα είναι τόσο επαναλαμβανόμενες που μπορούν να τυπολογηθούν. Να μερικές:
«Αλλαγή κλίμακας»: Αντικείμενα ή ζώα σε άλλη διάσταση από αυτήν που έχουν στην πραγματικότητα. Το βιβλίο του Ροθ για παράδειγμα στην ιστορία που άρχισα θα μπορούσε να είναι μεγάλο, τόσο μεγάλο που ίσα που χωράει στο δωμάτιο. Είναι αδύνατον να γυρίσω σελίδα∙ είμαι υποχρεωμένος να διαβάζω πάντα την ίδια.
«Υβριδικά υποκείμενα»: Μορφές συντεθειμένες από λεπτομέρειες άλλων μορφών. Τα γουρούνια της ιστορίας έχουν χαρακτηριστικά από τους συμμαθητές του δημοτικού. Κάποιο τα μάτια του ενός, κάποιο άλλο τα μαλλιά της άλλης.
«Αλλαγή υλικότητας»: ρευστοί τοίχοι, πέτρες μαλακές σα βαμβάκι, αυτοκίνητα από σοκολάτα. Το πάτωμα της ιστορίας πάλλεται σα να είμαι ξαπλωμένος στην επιφάνεια της θάλασσας. «Ανακόλουθες – μη γραμμικές αλλαγές χώρων». Η πόρτα της τουαλέτας του σπιτιού μπορεί να οδηγεί σε ένα λιβάδι. Βυθίζομαι στο παλλόμενο πάτωμα της ιστορίας μου και βρίσκομαι να αιωρούμαι πάνω από το χωριό που παραθερίζω από μικρός. Οι λέξεις του βιβλίου γίνονται ασανσέρ που με κατεβάζει σε κάποιο νοσοκομείο του Μανχάταν.
Αυτές οι τακτικές βέβαια δεν έχουν και πολύ ενδιαφέρον αποτέλεσμα αν δεν λάβω υπ’ όψιν μου δυο σημαντικούς παράγοντες. Πρώτον, ο σκηνοθέτης των ονείρων δεν έχει κανένα όριο ή φραγμό, μπορεί δηλαδή να αρθρώσει πράγματα που με κάνουν να ντρέπομαι στον κανονικό βίο και, δεύτερον, ότι τα όνειρα έχουν έναν συγκεκριμένο ρυθμό. Αυτά και εκατοντάδες άλλες αναπαραστατικές λεπτομέρειες αποσιωπώνται συνήθως όταν διηγούμαστε ένα όνειρο καθιστώντας τις διηγήσεις μας μια άνευρη σύνοψη των όσων πραγματικά εμφανίστηκαν στα οπτικά μας νεύρα όταν τα μάτια μας ήταν ερμητικά κλειστά.
Ο Αλέξανδρος Ψυχούλης είναι εικαστικός, καθηγητής Τέχνης και Τεχνολογίας στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντής του μεταπτυχιακού προγράμματος «Μεταβιομηχανικός Σχεδιασμός» του ίδιου Τμήματος. Από το 2008 διδάσκει το μάθημα «Ο Μηχανισμός του Ονείρου», μια μεθοδολογική προσέγγιση της τέχνης βασισμένη στα όνειρα.
