Ο έρπων φθόνος ενός λατινιστή

Vidistine hunc virum?

Brutum fulmen.

(Είδες αυτόν τον άντρα;

Κούφιος κεραυνός)

Ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Μιχαήλ Πασχάλης δημοσίευσε άρθρο στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ (26 Φεβρουαρίου 2021), με τίτλο «Η ευθύνη των γλωσσολόγων», στο οποίο στρέφεται εναντίον μου και με περισσό θράσος μού υποδεικνύει κάτι το αυτονόητο, ότι δηλαδή πρέπει «να ενημερώνω σωστά το κοινό». Τα υποτιθέμενα «λάθη» τα οποία νομίζει ότι ανακαλύπτει, όχι σε επιστημονική μου μελέτη, αλλά σε τρίλεπτη συνολικά παρέμβασή μου στον τηλεoπτικό σταθμό Open (εκπομπή «Η μαγεία των λέξεων»), δείχνουν ότι έχει άγνοια της (ινδοευρωπαϊκής) γλωσσολογίας και της ετυμολογίας, ενώ παράλληλα δεν διαθέτει στοιχειώδη αίσθηση του χιούμορ για να καταλάβει τι σημαίνει «παιχνίδι με τις λέξεις». Πρόκειται για ακραία προχειρολογήματα που φρόντισε δολίως να διασπείρει και ηλεκτρονικά urbi et orbi, περί τα μέσα Φεβρουαρίου, σε εκατοντάδες παραλήπτες με προφανή στόχο το διασυρμό μου.

Επαναλαμβάνοντας αυθαίρετες απόψεις γνωστού γλωσσολόγου με αναφέρει «συγγραφέα του Χρηστικού λεξικού της νεοελληνικής γλώσσας», αποσιωπώντας επιμελώς ότι είναι λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών. Αυτό από μόνο του λέει πολλά.

Με μέμφεται με πικρόχολη ειρωνεία γιατί ανέφερα ότι «η λέξη “πονηρός” στην αρχαιότητα δήλωνε “έπαινο”. Και όμως η λέξη είχε αρχικά θετική σημασία! Ο κ. Πασχάλης δεν πρόσεξε (όπως πράττει συνήθως) ότι στο Liddell-Scott-Jones υπάρχει και το ερμήνευμα: toilsome, painful, (επίπονος, κοπιώδης). Αν ήξερε Γερμανικά, θα έβρισκε την αποστομωτική απάντηση στο περίφημο Griechisch-Deutsch Altgriechisches Wörterbuch του J. G. W. Pappe. Εκεί καταγράφεται ως πρώτη η κυριολεκτική σημασία: «Arbeit, Mühe, Drangsal habend oder machend» (που έχει σχέση με εργασία, κόπο, ταλαιπωρία, βάσανα).

   Στην έξοχη έκδοση των αποσπασμάτων του Ησιόδου από τον R. Merkelbach (υπήρξα φοιτητής του) και τον M. L. West (Fragmenta Hesiodea, Oξφόρδη 1967) υπάρχουν τα αποσπάσματα 248 και 249 από τις Μεγάλες Ἠοῖες του ποιητή, τα οποία παραδίδονται από τον ανώνυμο αρχαίο σχολιαστή στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη. Ο σχολιαστής αποδίδει το χαρακτηρισμό πονηρότατον και άριστον στο πρόσωπο του Ηρακλή. Ο συνδυασμός αυτός είναι η τρανότερη απόδειξη για την ενίοτε θετική σημασία του επιθέτου πονηρός. Εδώ εννοείται σαφώς ότι ο Ηρακλής ήταν άνθρωπος «που άντεχε όσο κανένας άλλος στις ταλαιπωρίες και ήταν πρώτος απ’ όλους σε αρετή» και όχι φυσικά «ανίκανος», «άχρηστος, «δειλός», «τιποτένιος», «χυδαίος» και άλλα 25 «συνώνυμα» επίθετα που αντιγράφει ο κ. Πασχάλης για εντυπωσιασμό από το λεξικό του Franco Montanari. Σεβόμενος τους τηλεθεατές και τους υπεύθυνους της εξαιρετικής εκπομπής, συγκεντρώνω, για τα δύο περίπου λεπτά που έχω στη διάθεσή μου, άφθονο υποστηρικτικό υλικό πολλούς μήνες νωρίτερα. Το λεξικό Montanari βρίσκεται μονίμως στο γραφείο μου.

Σε ό,τι αφορά τη δεύτερη επίκριση, ο ευφυής κ. Πασχάλης δεν πήρε χαμπάρι ότι συνέδεσα με παιγνιώδη τρόπο τη λέξη πτωξ «λαγός» με τον πτωχό (πτήσσω) και κατ’ επέκταση το πτυχίο με την πτυχή και τον πτυχιούχο. Φυσικά δεν λέω κάτι καινούργιο. Το να παίρνει όμως φόρα ο καθ’ έξιν επικριτής και να αφήνει την εντύπωση στον απληροφόρητο περί τα ετυμολογικά μέσο αναγνώστη της εφημερίδας σας, ότι δεν γνωρίζω ότι το πτυχίο παράγεται από το πτύσσω, πάει πολύ. Γράφει επί λέξει: «Η αλήθεια είναι, όμως, ότι η λέξη “πτυχίο” δεν συνδέεται με το ρήμα “πτήσσω” αλλά με το “πτύσσω” (διπλώνω)…». Τι καταλαβαίνει κανείς από αυτή τη διατύπωση; Ότι εγώ συγχέω αυτά τα δύο ρήματα! Έλεος! Πρόκειται για κυνική διαστρέβλωση της πραγματικότητας. Αν δει κανείς το σχετικό βίντεο, θα διαπιστώσει ότι λέω επεξηγηματικά: «πτυχίο, το αποτέλεσμα της πτυχής»! Ας μάθει, λοιπόν, ότι τόσο το πτήσσω όσο και το πτύσσω έχουν την ίδια αρχική σημασία «ζαρώνω, μαζεύομαι, διπλώνω». Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο έκανα την παιγνιώδη σύνδεση. Ας γελάσουν και λίγο οι αγέλαστοι!

Ο κ. Πασχάλης κόπτεται δήθεν «για τη σωστή ενημέρωση του κοινού», ενώ στην ουσία θέλησε να βγάλει όλη τη χολή του εναντίον μου. Η πρώτη επίκρισή του δείχνει επιπολαιότητα και απερισκεψία, ασύγγνωστη για καθηγητή, και η δεύτερη, ακόμη χειρότερα, επιβεβαιώνει την προσπάθειά του να παραποιήσει με αλχημείες τα αδιάψευστα λεγόμενά μου. Ας μας πει ποιοι είναι οι «αρκετοί συνάδελφοί του» (πάντως, όχι γλωσσολόγοι ή κλασικοί φιλόλογοι) που θεωρούν, όπως εκείνος, «αυταπόδεικτα ανακριβείς» και «επικίνδυνα απλουστευτικές» αυτές τις ερμηνείες.

Δέχτηκα πολλές επιθέσεις στη ζωή μου από μίζερους κατά κανόνα ανθρώπους. Η στοχευμένη όμως επίθεση που μου έγινε μέσα από την έγκριτη εφημερίδα σας, είναι η πιο άθλια που έχω βιώσει στα 50 χρόνια του επιστημονικού μου βίου. Προς το παρόν περιορίζομαι να υπενθυμίσω στον κ. Πασχάλη αυτό που λέει σε ανάλογες περιπτώσεις ο Πλούταρχος: ἐπιπροσθεῖ γὰρ ὁ τῦφος… Η κενόδοξη αλαζονεία, η οργή και το μίσος, όταν συνοδεύονται από ρηχότητα και άγνοια, συσκοτίζουν ακόμα πιο πολύ το μυαλό.

Ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών