Κλιματική αλλαγή, υψηλές θερμοκρασίες και έντονα καιρικά φαινόμενα δημιουργούν πλέον τις ιδανικές συνθήκες για την εξάπλωση των κουνουπιών σε όλο και περισσότερες περιοχές του πλανήτη. Η υπερθέρμανση της Γης έχει οδηγήσει στην εμφάνιση ειδών ακόμη και σε χώρες που μέχρι πρότινος ήταν απαλλαγμένες, όπως η Ισλανδία, όπου εντοπίστηκε πρόσφατα το είδος Culiseta annulata.
Όπως εξηγεί στο Αθηναϊκό–Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο ερευνητής και εντομολόγος του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου, δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, τα έντομα διαθέτουν εξαιρετική ικανότητα να αντιλαμβάνονται τις θερμοκρασιακές μεταβολές, γεγονός κρίσιμο για την επιβίωσή τους. «Δεν είναι τυχαίο το στερεότυπο ότι τα έντομα εμφανίζονται το καλοκαίρι και εξαφανίζονται τον χειμώνα», σημειώνει ο δρ Μιχαηλάκης, υπογραμμίζοντας τη σημασία των μικροκλιμάτων.
Ο βιολογικός κύκλος των κουνουπιών εξαρτάται άμεσα από τη θερμοκρασία, ενώ οι ερευνητές παρατηρούν ότι λόγω της κλιματικής αλλαγής οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξή τους γίνονται ολοένα πιο ευνοϊκές, ακόμη και σε περιοχές που παλαιότερα δεν μπορούσαν να επιβιώσουν.
«Σε περιοχές όπου ήδη υπήρχαν, η αύξηση της θερμοκρασίας μπορεί να ενισχύσει δραματικά τους πληθυσμούς τους. Οι έντονες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με θερμοκρασίες άνω των 30°C δημιουργούν ιδανικές συνθήκες αναπαραγωγής», επισημαίνει ο δρ Μιχαηλάκης, προσθέτοντας πως στη Μεσόγειο πλέον παρατηρείται σχεδόν δωδεκάμηνη δραστηριότητα των εντόμων, αυξάνοντας παράλληλα τον κίνδυνο μετάδοσης νοσημάτων.
Η παρατεταμένη παρουσία των κουνουπιών στην Ελλάδα
Σύμφωνα με τον δρ Μιχαηλάκη, οι ήπιοι χειμώνες επιτρέπουν στα κουνούπια να παραμένουν ενεργά για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. «Για να σταματήσει ο βιολογικός κύκλος τους απαιτούνται χαμηλές και παρατεταμένες θερμοκρασίες. Όταν ο χειμώνας είναι ήπιος, η δραστηριότητά τους παρατείνεται», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Το φαινόμενο είναι εμφανές και στην Αττική, όπου, όπως τονίζει ο ερευνητής, «ακόμη και σε περιόδους χιονιού οι παγίδες μας συνέχιζαν να συλλαμβάνουν το κοινό κουνούπι (Culex pipiens), καθώς οι θερμοκρασίες δεν έπεφταν κάτω από τους πέντε βαθμούς».
Οι ιοί προσαρμόζονται στις νέες συνθήκες
Η επιστημονική κοινότητα ανησυχεί όχι μόνο για την προσαρμογή των κουνουπιών, αλλά και για εκείνη των ιών που μεταδίδουν. «Διαπιστώσαμε ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου εντοπίστηκε σε κουνούπια ακόμη και τον χειμώνα. Αυτό δείχνει ότι προσαρμόζεται και ο ίδιος στις ήπιες θερμοκρασίες», εξηγεί ο δρ Μιχαηλάκης.
Η εξέλιξη αυτή αλλάζει τα δεδομένα για την επιτήρηση και τη δημόσια υγεία, καθώς ενδέχεται η μετάδοση του ιού να ξεκινά νωρίτερα μέσα στο έτος. Ο ερευνητής επισημαίνει επίσης ότι, αν και ο ιός δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω τσιμπήματος, μπορεί να περάσει μέσω μετάγγισης αίματος, γεγονός που επηρεάζει το σύστημα αιμοδοσίας.
Το κουνούπι-τίγρης και οι νέες απειλές
Εκτός από το κοινό κουνούπι, στην Ελλάδα έχει εγκατασταθεί και το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus), το οποίο δραστηριοποιείται κατά τη διάρκεια της ημέρας. Είναι δυνητικός φορέας των ιών Chikungunya, Dengue και Zika. Αν και μέχρι στιγμής τα κρούσματα στην Ελλάδα είναι εισαγόμενα, ο κίνδυνος παραμένει υπαρκτός.
Τα τελευταία χρόνια, η δραστηριότητά του επεκτείνεται και τους χειμερινούς μήνες. «Το 2022 εντοπίσαμε αυγά ακόμη και τον Ιανουάριο, γεγονός που αποδεικνύει ότι το έντομο προσαρμόστηκε πλήρως στις νέες συνθήκες», αναφέρει ο δρ Μιχαηλάκης.
Οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις
Η παρατεταμένη παρουσία των κουνουπιών συνεπάγεται και αυξημένο κόστος. «Τα νοικοκυριά ξοδεύουν περισσότερα χρήματα για προστασία, ενώ οι δήμοι και οι περιφέρειες καλούνται να επεκτείνουν τα προγράμματα καταπολέμησης», τονίζει ο ερευνητής.
Παράλληλα, κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες επιδεινώνουν το πρόβλημα. «Περιοχές με κακές υποδομές ή συσσώρευση νερού και απορριμμάτων ευνοούν την ανάπτυξη πληθυσμών κουνουπιών», εξηγεί, αναφέροντας χαρακτηριστικά περιοχές όπως ο Μαραθώνας και ο Σχινιάς.
Νέα είδη και προληπτικά μέτρα
Ο δρ Μιχαηλάκης αναφέρεται και στο κουνούπι Aedes aegypti, γνωστό ως κουνούπι του κίτρινου πυρετού, που έχει εντοπιστεί ήδη σε Κύπρο, Τουρκία και Αίγυπτο. Αν και δεν υπάρχει στην Ελλάδα, έχουν εκδοθεί αυστηρά προληπτικά μέτρα για πτήσεις από περιοχές υψηλού κινδύνου, με ψεκασμούς στο εσωτερικό των αεροσκαφών πριν από την προσγείωση.
Η ανάγκη συλλογικής δράσης
Η αντιμετώπιση του φαινομένου, σύμφωνα με τον δρ Μιχαηλάκη, απαιτεί συνεργασία όλων των εμπλεκομένων. «Το κράτος, η αυτοδιοίκηση και ο πολίτης αποτελούν μια αλυσίδα. Αν ένας κρίκος δεν λειτουργήσει, το αποτέλεσμα χάνεται», τονίζει.
Η ενημέρωση και η εκπαίδευση των πολιτών θεωρείται καθοριστικής σημασίας. «Τα κουνούπια δεν γνωρίζουν σύνορα ή ιδιοκτησίες. Χρειάζεται κοινή και συντονισμένη δράση, γιατί μόνο έτσι μπορούμε να περιορίσουμε τις επιπτώσεις της νέας πραγματικότητας», καταλήγει ο ερευνητής.
