Ο χαμένος ορίζοντας

Παραμονές Χριστουγέννων του 1990, «ΤΑ ΝΕΑ» μού είχαν δώσει την ευκαιρία – κι ήταν η πρώτη μου, δοκιμαστική επαφή με την εφημερίδα – να βρεθώ στο σπίτι του μεγάλου μαρξιστή ιστορικού Ερικ Χόμπσμπομ στο Χάμστεντ του Λονδίνου. Είχε περάσει μόλις ένας χρόνος από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Η Σοβιετική Ενωση υπήρχε ακόμη, αλλά o κόσμος αυτού που αποκαλούσαμε «υπαρκτός σοσιαλισμός» ζούσε τις τελευταίες του ημέρες.

Το θέμα της συζήτησης ήταν ποιον δρόμο θα έπρεπε, ύστερα από όλα αυτά, να ακολουθήσει η ευρωπαϊκή Αριστερά. Είχα μαζί μου – το έχω ακόμη – ένα κείμενό του που είχε μόλις δημοσιευτεί σ’ ένα βρετανικό περιοδικό με τίτλο «Χαμένοι ορίζοντες».

Το άρθρο ξεκινούσε από μια φράση του Μαξ Βέμπερ. Πως οι άνθρωποι «δεν θα είχαν επιτύχει το εφικτό σ’ αυτόν τον κόσμο αν κάθε τόσο δεν επιχειρούσαν να διεκδικήσουν το ανέφικτο». Την ουτοπία. Και αυτό που υποστήριζε ήταν πως το σημαντικό «δεν είναι η πτώση του σοβιετικού συστήματος, για το οποίο κάθε αυταπάτη είχε από καιρό διαλυθεί, αλλά το ότι η πτώση συμπαρέσυρε και οδήγησε στο τέλος του και το ίδιο το όνειρο, του οποίου εφιαλτική εκδοχή υπήρξε το σοβιετικό μοντέλο».

Ζητούσα εξηγήσεις. Το Τείχος, μου είχε πει, δεν γκρεμίστηκε μόνο στο κεφάλι μιας Αριστεράς που έλκει την καταγωγή της από την Επανάσταση του 1917. Η πτώση του είχε κάνει και την άλλη Αριστερά, εκείνη που κατάγεται από τη 2η Διεθνή, να χάσει την αυτοπεποίθησή της, την πίστη στη δύναμη των ιδεών της. Κι επειδή η φύση απεχθάνεται το κενό ελπίδας, τη θέση της σοσιαλιστικής ουτοπίας δεν θα την πάρουν ο ορθός λόγος και η κοινή λογική, αλλά άλλα οράματα, άλλες ουτοπίες. Μόνο αυτές θα είναι «σεχταριστικές ουτοπίες». Ουτοπίες «ξενοφοβικές, εθνικιστικές και επικίνδυνες».

Πίνοντας το τσάι του πρώτα, ένα ποτηράκι μολτ αργότερα, ο Χόμπσμπομ ανέτρεχε στην εμπειρία της δεκαετίας του ’30. Τότε, ο Κέινς, το Νιου Ντιλ, η σοσιαλδημοκρατία δεν ήταν η μόνη, ούτε η αυτονόητη απάντηση στην κρίση του καπιταλισμού. Υπήρχε και η οικονομικά αποτελεσματικότερη απάντηση του ναζισμού. Η ελευθερία, ο ορθολογισμός, η δημοκρατία σώθηκαν γιατί η πρώτη απάντηση επικράτησε. Αλλά γιατί να πιστέψουμε ότι θα συμβαίνει πάντα έτσι; Αν τώρα η σοσιαλιστική Αριστερά, η σοσιαλδημοκρατία, δεν ξαναβρεί την αυτοπεποίθησή της κι αν δεν δώσει απαντήσεις στα μεγάλα προβλήματα του κόσμου – ιδίως στο πρόβλημα της διεύρυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων – όπως το έκανε μετά την κρίση του 1930, άλλοι θα δοκιμάσουν να το κάνουν στη θέση της: οι δυνάμεις του ανορθολογισμού και του ξενοφοβικού εθνικισμού.

Στα χρόνια που ακολούθησαν πίστεψα ότι η απαισιόδοξη προφητεία του Χόμπσμπομ είχε διαψευστεί. Προς τα τέλη της δεκαετίας του ’90, η σοσιαλδημοκρατία κυβερνούσε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες, Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία και Ιταλία, ήταν στην εξουσία σε 12 από τα 15 τότε μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης και συνομιλούσε με έναν αμερικανό πρόεδρο, τον Μπιλ Κλίντον, που έμοιαζε να συμμερίζεται μεγάλο μέρος από τις ιδέες και τις πολιτικές της. Το μέλλον έμοιαζε λαμπρό, οι φόβοι υπερβολικοί, η υγεία της Αριστεράς (ή έστω μιας κυρίαρχης εκδοχής της) και του κόσμου έμοιαζε να βρίσκεται σε άριστη κατάσταση.

Κι έπειτα ήρθε η κρίση, το 2007-2008. Και απέδειξε ότι η σοσιαλδημοκρατία στο τέλος του αιώνα δεν είχε καταφέρει να κάνει αυτό που είχε κάνει μετά την κρίση του ’30: να θέσει υπό έλεγχο τις συνέπειες της ανάπτυξης του καπιταλισμού και να αμβλύνει τις κοινωνικές ανισότητες. Είχε βρεθεί στην εξουσία, αλλά δεν είχε βρει τη δύναμη των ιδεών της. Στη μεγάλη πολιτική αναταραχή που ακολούθησε, δεν είναι τυχαίο που αυτές οι δυνάμεις, οι κεντροαριστερές, οι σοσιαλδημοκρατικές, πλήρωσαν το πιο ακριβό τίμημα.

Στο μεταξύ, ενώ το ιστορικό σχίσμα του 1917 ανάμεσα σε μια προσανατολισμένη στο «φως του Οκτώβρη» επαναστατική Αριστερά και μια ρεφορμιστική, σοσιαλδημοκρατική Αριστερά είχε χάσει στην πράξη το νόημά της, ένα καινούργιο σχίσμα είχε κάνει την εμφάνισή του. Απέναντι στην κυρίαρχη, κυβερνώσα Αριστερά των Μπλερ, Σρέντερ, Πρόντι είχε εμφανιστεί μια Αριστερά «ριζοσπαστική», «κινηματική», που αντιστεκόταν στις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης με τον τρόπο που αντιστέκονταν στις μηχανές, στα ρομαντικά χρόνια του λόρδου Μπάιρον, οι Λουδίτες που τις έσπαζαν. Η κρίση τούς έδωσε ακροατήριο και ευκαιρίες.

Κλείνουν φέτος 10 χρόνια από το πρώτο ξέσπασμα της κρίσης, που τα κύματά της έπληξαν τις ακτές πολλών χωρών, αλλά μία μόνο κυριολεκτικά πλημμύρισαν και απειλούν να πνίξουν – την Ελλάδα. Μετά την νίκη Τραμπ στις ΗΠΑ και την απειλητική άνοδο των ξενοφοβικών εθνικισμών στην Ευρώπη, η προφητεία του Χόμπσμπομ μοιάζει εφιαλτικά επίκαιρη. Η «τραμπτοπία», η υπόσχεση της επιστροφής σ’ έναν μηδέποτε υπάρξαντα παράδεισο, δίχως μετανάστες, ξένους, μειονότητες και περιττές ελευθερίες, μοιάζει να είναι η επικίνδυνη ουτοπία της εποχής.

Επιστρέφω, λοιπόν, σ’ εκείνη τη συζήτησή μου με τον Χόμπσμπομ προ 27 χρόνων. Και ξαναθυμίζω την έκκλησή του προς τις δυνάμεις της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας να ξαναβρούν αυτοπεποίθηση και όραμα, να ξανασυνδεθούν με τις βασικές τους ιδέες. Ισως και η συζήτηση που παρ’ ημίν γίνεται για την Κεντροαριστερά, την επανασυσπείρωσή της, τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης με αυτό στο οποίο εξελίχθηκε ο κυβερνών ΣΥΡΙΖΑ, να αποκτά έτσι ένα πραγματικό νόημα. Οχι ως άσκηση πολιτικής γεωγραφίας, ως αναζήτηση ενός «κέντρου» που θα ισορροπήσει μια ψευδοπόλωση Αριστεράς – Δεξιάς. Αλλά ως αναζήτηση εκείνου του «χαμένου ορίζοντα». Μιας νέας απάντησης στα προβλήματα που η Αριστερα έχει αναπάντητα από το 1989 ακόμη.