Εμβόλια: «Σώζουν ζωές, μην τα φοβάστε»

Εβδομάδα αφιερωμένη στην ενημέρωση για τους εμβολιασμούς αυτή που αρχίζει στις 24 Απριλίου και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) υπενθυμίζει ότι οι εμβολιασμοί είναι ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής.

Καμία άλλη ιατρική παρέμβαση δεν έχει σώσει περισσότερες ζωές και δεν έχει βελτιώσει περισσότερο την ποιότητα ζωής, λέει ο διεθνής οργανισμός. Ακόμα και σήμερα, όμως, που χάρη στους εμβολιασμούς σώζονται 2-3 εκατομμύρια ζωές ετησίως και χάρη στα εμβόλια και στα αντιβιοτικά έχει αυξηθεί το προσδόκιμο επιβίωσής μας κατά δύο ολόκληρες δεκαετίες, υπάρχουν πολλοί που αμφισβητούν την αξία και την ασφάλειά τους.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Παιδιατρικής Εταιρείας, τα οποία έδωσε πέρυσι στη δημοσιότητα στο πλαίσιο μεγάλης ενημερωτικής εκστρατείας της, 10%-15% των γονέων στην Ελλάδα εμφανίζονται επιφυλακτικοί απέναντι στα εμβόλια. Ευτυχώς, όταν οι παιδίατροι αφιερώνουν χρόνο (κατά μέσο όρο 15 λεπτά) για να τους εξηγήσουν ποια είναι η αλήθεια, οι περισσότεροι – αλλά όχι όλοι – πείθονται να εμβολιάσουν τα παιδιά τους.

«Η εμβολιαστική κάλυψη στη χώρα μας είχε μειωθεί σημαντικά μετά την πανδημία της γρίπης του 2009, όταν αρκετοί γιατροί είχαν εκφράσει επιφυλάξεις για την ασφάλεια του εμβολίου της γρίπης και έτσι είχαν αναζωπυρωθεί οι φοβίες του κόσμου ότι, για παράδειγμα, το εμβόλιο MMR σχετίζεται με τον αυτισμό» λέει στα «ΝΕΑ» ο ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής Ανδρέας Κωνσταντόπουλος, πρόεδρος της Ελληνικής και της Παγκόσμιας Παιδιατρικής Εταιρείας.
 
«Σήμερα, με τις ενημερωτικές εκστρατείες που κάναμε στο μεσοδιάστημα και τις φοβίες για το εμβόλιο της γρίπης που δεν ευοδώθηκαν, η κάλυψη έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 2009, αλλά οπωσδήποτε υπάρχει ακόμα μεγάλο περιθώριο βελτίωσης. Για το MMR (εμβόλιο ιλαράς – παρωτίτιδας – ερυθράς), λ.χ, είναι 82%-83%, ίσως και λίγο πιο κάτω, για την πολιομυελίτιδα γύρω στο 90%, αλλά για άλλα εμβόλια είναι πολύ χαμηλότερη, π.χ. 60% για την ανεμοβλογιά».

Οι καλύψεις αυτές αν και μοιάζουν επαρκείς δεν είναι διότι, σύμφωνα με τον ΠΟΥ, για να θεωρείται πλήρως προστατευμένος ο πληθυσμός από ένα λοιμώδες νόσημα και να αποφευχθεί η εκδήλωση επιδημιών, η κάλυψη πρέπει να είναι 95%.

Στον κόσμο

Ανάλογα ελλείμματα υπάρχουν σε όλο τον κόσμο, σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε ο ΠΟΥ στη δημοσιότητα με αφορμή την Παγκόσμια Εβδομάδα Εμβολιασμών (έχει οριστεί η τελευταία εβδομάδα του Απριλίου κάθε έτους):

* Αιμόφιλος ινφλουέντσας τύπου b (Hib). Προκαλεί μηνιγγίτιδα και πνευμονία. Εως τα τέλη του 2014 είχε εισαχθεί σχεδόν σε όλα (192) τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ, αλλά η παγκόσμια κάλυψη με τρεις δόσεις του εμβολίου Hib υπολογίζεται στο 56%. Η υψηλότερη κάλυψη (περίπου 90%) παρατηρείται στη Βόρεια Αμερική και η χαμηλότερη σε νησιά του Δυτικού Ειρηνικού (21%).

* Ηπατίτιδα Β. Ιογενής λοίμωξη που προσβάλλει το ήπαρ. Το εμβόλιο εναντίον της για χορήγηση στα νήπια διατίθεται από τα τέλη του 2014 σε 184 χώρες του κόσμου και η παγκόσμια κάλυψη των νηπίων με τρεις δόσεις υπολογίζεται ότι είναι 82%.

* HPV. Ιογενής λοίμωξη που προκαλεί καλοήθεις και κακοήθεις όγκους (κονδυλώματα και καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και άλλων οργάνων, αντιστοίχως) και σχετίζεται με τη σεξουαλική επαφή σε άνδρες και γυναίκες. Εως τα τέλη του 2014 το εμβόλιο εναντίον του ιού HPV είχε εισαχθεί σε 63 χώρες.

* Ιλαρά. Εξαιρετικά λοιμώδης ιογενής λοίμωξη που συνήθως προκαλεί υψηλό πυρετό και εξάνθημα, αλλά μπορεί να οδηγήσει στην τύφλωση, στην εγκεφαλίτιδα ή στον θάνατο. Εως τα τέλη του 2014 85% των παιδιών στον κόσμο είχαν κάνει την πρώτη δόση του εμβολίου πριν γίνουν δύο ετών και 154 χώρες είχαν εισαγάγει στο πρόγραμμα εμβολιασμού και τη δεύτερη δόση.

* Παρωτίτιδα (μαγουλάδες). Ιδιαίτερα λοιμώδης ιογενής λοίμωξη που προκαλεί επώδυνη διόγκωση στα πλάγια του προσώπου κάτω από τα αφτιά, πυρετό, πονοκέφαλο και πόνους στους μυς. Μπορεί να οδηγήσει σε ιογενή μηνιγγίτιδα. Το εμβόλιο διατίθεται σε 121 χώρες.

* Πνευμονιόκοκκος. Ενα μικρόβιο που προκαλεί πνευμονία, μηνιγγίτιδα και εμπύρετο βακτηριαιμία καθώς και μέση ωτίτιδα, ιγμορίτιδα και βρογχίτιδα. Το εμβόλιο διατίθεται σε 117 χώρες και η παγκόσμια κάλυψη υπολογίζεται σε 31%.

* Πολιομυελίτιδα. Ιδιαίτερα λοιμώδης ιογενής νόσος που μπορεί να προκαλέσει μη αναστρέψιμη παράλυση. Το 2014, το 86% των νηπίων σε όλο τον κόσμο είχαν κάνει τρεις δόσεις του εμβολίου εναντίον της. Αυτή τη στιγμή η νόσος ενδημεί σε δύο χώρες του κόσμου (το Αφγανιστάν και το Πακιστάν), ενώ το 1988 ενδημούσε σε 125. Είναι μια νόσος για την οποία υπάρχουν πολλές ελπίδες να εκριζωθεί (όπως η ευλογιά, στα τέλη της δεκαετίας του ‘70), αλλά μέχρις ότου συμβεί αυτό όλες οι χώρες θα κινδυνεύουν από «εισαγόμενα» κρούσματα, αν σταματήσουν οι εμβολιασμοί.

* Ροταϊός. Αποτελεί παγκοσμίως τη συχνότερη αιτία σοβαρής διαρροϊκής νόσου στα μικρά παιδιά. Το εμβόλιο εναντίον της γαστρεντερίτιδας από ροταϊό έχει εισαχθεί σε 74 χώρες και η παγκόσμια κάλυψη είναι 19%.

* Ερυθρά. Ιογενής νόσος που συνήθως είναι ήπια στα παιδιά, αλλά αν προσβάλει εγκύους μπορεί να κοστίσει τη ζωή του εμβρύου ή να του προκαλέσει σοβαρές γενετικές ανωμαλίες του εγκεφάλου, της καρδιάς, των ματιών και των αφτιών. Υπάρχει εμβόλιο σε 140 χώρες.

* Τέτανος. Προκαλείται από βακτήριο το οποίο αναπτύσσεται εν τη απουσία οξυγόνου (π.χ. σε βρώμικες πληγές). Παράγει μια τοξίνη η οποία μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές και θάνατο. Το 83% των βρεφών ηλικίας άνω των δύο μηνών στον κόσμο είναι προστατευμένα με εμβολιασμό. Ωστόσο ο τέτανος της μητέρας και των νεογνών επιμένει ως πρόβλημα δημόσιας υγείας σε 24 χώρες, κυρίως της Αφρικής και της Ασίας.

Οι μύθοι

Στο πλαίσιο της ενημέρωσης για τα εμβόλια, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείαςεξέδωσε έναν κατάλογο με μερικούς από τους μύθους γι’ αυτά οι οποίοι έχουν πολλάκις καταρριφθεί από την ιατρική έρευνα. Να ποιοι είναι:

* Τα εμβόλια δεν είναι απαραίτητα. Δεν ισχύει. Τα νοσήματα από τα οποία προταστεύουν δεν μπορούν να αποφευχθούν με άλλους τρόπούς (π.χ. με καλή υγιεινή ή αποστείρωση) και είναι τεκμηριωμένο πως όπου λιγόστεψαν οι εμβολιασμοί, αυξήθηκαν τα κρούσματα (χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι μικροεπιδημίες ιλαράς που συχνά-πυκνά ξεσπούν στην Ευρώπη).

* Έχουν σοβαρές παρενέργειες και μπορεί να κοστίσουν τη ζωή. Είναι μύθος. Αντιθέτως, είναι πάρα πολύ ασφαλή και οι παρενέργειές τους κατά κανόνα είναι ήπιες και παροδικές, όπως πόνος, κοκκίνισμα ή λίγος πυρετός. Οι σοβαρές παρενέργειες είναι πάρα πολύ σπάνιες, αλλά καταγράφονται και παρακολουθούνται. Πολύ πιο πιθανό είναι να παρουσιάσει κάποιος σοβαρό πρόβλημα υγείας επειδή δεν έκανε ένα εμβόλιο, παρά επειδή έκανε.

Αν, λ.χ., μολυνθεί με τον ιό της πολιομυελίτιδας έχει 1% πιθανότητες να πάθει μηνιγγίτιδα και κάτι λιγότερο από 1% πιθανότητες να πάθει κάποιου βαθμού παράλυση. Αντίστοιχα, αν μολυνθεί από τον ιό της ιλαράς έχει 6% πιθανότητες να πάθει πνευμονία που είναι και η κύρια αιτία θανάτου, 0,1% πιθανότητες να πάθει εγκεφαλίτιδα και 1-2 πιθανότητες στις χίλιες να χάσει τη ζωή του. Οι σοβαρές παρενέργειες των εμβολίων γι’ αυτά τα νοσήματα είναι κλάσματα αυτών των ποσοστών.

* Το εμβόλιο DTP ή DTPa σχετίζεται με τον αιφνίδιο θάνατο των βρεφών. Δεν υπάρχει καμία απολύτως επιστημονική ένδεξη που να συσχετίζει το σύνδρομο αιφνιδίου βρεφικού θανάτου με το τριπλούν εμβόλιο διφθερίτιδας-τετάνου-κοκκύτη. Το γεγονός ότι το σύνδρομο είναι πιθανότερο στις ηλικίες κάτω του 1 έτους, δεν σημαίνει ότι ευθύνονται τα εμβόλια. Ει μη τι άλλο, το σύνδρομο περιγράφεται ακόμα και στην Παλαιά Διαθήκη, στην «Σοφή κρίση του Σολομώντα» («καὶἀπέθανεν ὁ υἱὸς τῆς γυναικὸς ταύτης τὴν νύκτα, ὡς ἐπεκοιμήθη ἐπ᾿ αὐτόν») όταν ούτε κατά διάνοιαν υπήρχαν εμβόλια.

* Όταν εκριζώνεται μία ασθένεια σε μία χώρα, δεν χρειάζονται πια οι εμβολιασμοί. Αυτό ισχύει μόνο αν ο λοιμογόνος παράγοντας που την προκαλεί πάψει να κυκλοφορεί σε ολόκληρο τον πλανήτη (όπως συνέβη λ.χ. με την ευλογιά, εναντίον της οποίας παρασκευάσθηκε το πρώτο εμβόλιο στην ιστορία αλλά εξαλείφθηκε από τον πλανήτη το 1979). Ειδάλλως, με τα ταξίδια και τις μετακινήσεις των πληθυσμών η νόσος θα αναζωπυρωθεί δίχως τους εμβολιασμούς.

Αυτό έχει συμβεί κατ’ επανάληψιν στην δυτική Ευρώπη από το 2005 έως σήμερα, καθώς ξέσπασαν επιδημίες ιλαράς σε ανεμβολιαστούς πληθυσμούς σε Αυστρία, Βέλγιο, Δανία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, Ελβετία και Βρετανία.

* Τα πολλά εμβόλια εξασθενούν το ανοσοποιητικό. Δεν υπάρχουν επιστημονικές ενδείξεις γι’ αυτό, ούτε στους ενήλικες ούτε στα παιδιά. Όλοι ερχόμαστε καθημερινά σε επαφή με αρκετές εκατοντάδες ξένα βακτήρια και ιούςπου κινητοποιούν το ανοσοποιητικό μας – και αυτό γίνεται ακόμα και με τα απλούστερα πράγματα, όπως το φαγητό και η αναπνοή. Επομένως ο εμβολιασμός εναντίον μερικών δεκάδων ιών και βακτηρίων δεν βλάπτει το ανοσοποιητικό.

* Καλύτερα να αποκτά κανείς ανοσία αρρωσταίνοντας. Δεν είναι καθόλου έτσι, διότι τα νοσήματα εναντίον των οποίων προφυλάσσουν τα εμβόλια έχουν πολλές και σοβαρές επιπλοκές. Έτσι, το τίμημα της φυσικής ανοσίας λ.χ. στον αιμόφιλο ινφλουέντσας τύπου b μπορεί να είναι η νοητική υστέρηση, στην ερυθρά κατά την εγκυμοσύνη οι γενετικές ανωμαλίες, στον ιό της ηπατίτιδας Β ο καρκίνος του ήπατος και στην ιλαρά η απώλεια της ζωής.

* Το εμβόλιο ΜΜR προκαλεί αυτισμό. Ένας μύθος που αναπαράγεται ασταμάτητα από το 1998, παρότι η μελέτη που εκείνη τη χρονιά είχε δείξει ότι υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στο εμβόλιο ερυθράς-παρωτίτιδας-ιλαράς, διαπιστώθηκε εκ των υστέρων ότι ήταν παραποιημένη και αποσύρθηκε. Η αλήθεια είναι απλή: δεν ισχύει.

Ποια χρειάζονται οι ενήλικες

Σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκων, τα εμβόλια που συνιστώνται είναι της γρίπης, το τριπλούν τετάνου-διφθερίτιδας-κοκκύτη, το τριπλούν ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς, της ανεμευλογιάς, του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV), το συζευγμένο 13δύναμο του πνευμονιοκόκκου, το πολυσακχαριδικό του πνευμονιοκόκκου, του μηνιγγιτιδόκοκκου, της ηπατίτιδας Α, της ηπατίτιδας Β, του έρπητα ζωστήρα και της γρίπης.

Ποια χρειάζονται τα παιδιά

Σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών & Εφήβων, τα εμβόλια που συνιστώνται είναι το τριπλούν διφθερίτιδας-τετάνου-κοκκύτη, της ηπατίτιδας Β, το τριπλούν ιλαράς-παρωτίτιδας-ερυθράς, του αιμόφιλου ινφλουέντσας τύπου b, της φυματίωσης, της ηπατίτιδας Α, της ηπατίτιδας Β, της πολιομυελίτιδας, της μηνιγγίτιδας C, το συζευγμένο του πνευμονιόκοκκου, της ανεμοβλογιάς, του ιού HPV, του ροταϊού και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, το πολυσακχαριδικό της πνευμονίας και της γρίπης.