[Ευρωπαϊκό όνειρο] Θρυμματισμένη Ευρώπη

Δύο κεντρικές τάσεις φαίνεται να χαρακτηρίζουν την πολιτική διαδικασία στον χώρο της Ευρωπαϊκής Ενωσης: α) ο ευρύς κατακερματισμός των πολιτικών δυνάμεων και β) η ενίσχυση των  ακροδεξιών, εθνολαϊκιστικών, ευρωαπορριπτικών (και όχι απλά ευρωσκεπτικιστικών) πολιτικών κομμάτων και σχηματισμών. Ο κατακερματισμός προκύπτει ως το αποτέλεσμα όλων σχεδόν των τελευταίων εκλογικών αναμετρήσεων όπως σε Πορτογαλία, Ισπανία, Ιρλανδία και τελευταία στη Σλοβακία. Εξαίρεση αποτελούν ίσως η περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου όπου το Συντηρητικό Κόμμα πέτυχε απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή των Κοινοτήτων και η Πολωνία. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία τα παραδοσιακά κόμματα υπέστησαν δραματικές απώλειες και νέοι σχηματισμοί αναδείχτηκαν με αποτέλεσμα η κατανομή των κοινοβουλευτικών εδρών να καθιστά εξαιρετικά δύσκολο τον σχηματισμό κυβέρνησης. Η Ελλάδα αποτελεί μια ιδιόρρυθμη περίπτωση κατακερματισμού, που διαφαίνεται όμως ότι μπορεί να ξεπερασθεί μέσα από την ανάδειξη ενός νέου δικομματισμού ιδιαίτερα εάν οι ενδιάμεσες δυνάμεις της Κεντροαριστεράς, της σοσιαλδημοκρατίας, του μεταρρυθμιστικού Κέντρου κ.λπ. δεν καταφέρουν να συσπειρωθούν σε μια ενιαία έκφραση ως τρίτος ισχυρός πολιτικός πόλος.

Περισσότερο ανησυχητική ωστόσο είναι η άνοδος των ακραίων εθνολαϊκιστικών, ευρωαπορριπτικών δυνάμεων στην πλειονότητα των κρατών-μελών της Ενωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις όπως στη Γαλλία πλησιάζουν επικίνδυνα στην εξουσία, σε κάποιες άλλες παραλλαγές αυτών την έχουν ήδη καταλάβει (Πολωνία, Ουγγαρία). Μια κεντρική εξήγηση που διατυπώνεται για το φαινόμενο είναι η «πολλή Ευρώπη – ευρωπαϊκή ενοποίηση», ιδιαίτερα καθώς όλα τα ακραία κόμματα έχουν ως κοινή θέση/ επιδίωξη τη συρρίκνωση έως διάλυση της ΕΕ και την επιστροφή στο εθνικό κράτος. Αποψή μου ωστόσο είναι ότι η ισχυροποίηση των ακραίων δυνάμεων δεν οφείλεται τόσο στο γεγονός ότι έχουμε «πολλή Ευρώπη» αλλά μάλλον στο αντίθετο, ότι έχουμε σχετικά «λίγη Ευρώπη», η οποία στηρίζεται σ’ ένα θεσμικό σύστημα ανίκανο να επιλύσει ζωτικά προβλήματα που απασχολούν άμεσα τους πολίτες όπως η ανεργία, η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, το Μεταναστευτικό/Προσφυγικό και άλλα. Και η μη επίλυση των προβλημάτων αυτών τροφοδοτεί την αμφισβήτηση, την αποστασιοποίηση των πολιτών από την Ενωση και τα παραδοσιακά κόμματα και δυνάμεις και τελικά την ισχυροποίηση των αντισυστημικών, αντιευρωπαϊκών δυνάμεων.  

Επομένως, η απάντηση στην πρόκληση δεν είναι παρά η περισσότερη Ευρώπη, η ενδυνάμωση της ικανότητας της Ευρώπης να επιλύει προβλήματα, να διαχειρίζεται αποτελεσματικά κρίσεις, να λειτουργεί ως θεσμός μεγιστοποίησης της κοινωνικής ευημερίας μέσα όμως από περισσότερο ανοιχτές, δημοκρατικές διαδικασίες. Οσο δύσκολη κι αν εμφανίζεται μια τέτοια επιλογή, η Ευρώπη θα πρέπει να την επιχειρήσει. Διαφορετικά κινδυνεύει με αποσύνθεση σε μια περίοδο που η χρησιμότητά της είναι περισσότερο αναγκαία από ποτέ. Κανένα από τα μείζονος σημασίας προβλήματα δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί αποτελεσματικά σε επίπεδο εθνικού κράτους.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.