Η δράση ελέγχει το Σήμερα, η νόηση το Αύριο

Οποτε (ξανα)διαβάζω Σεφέρη, δεν μπορώ παρά να ανατρέξω στη χλιαρή αποκήρυξη της χούντας των συνταγματαρχών – και μάλιστα δύο ολόκληρα χρόνια μετά την 21η Απριλίου 1967.

Οποτε (ξανα)διαβάζω Καζαντζάκη, μου έρχεται στη μνήμη η εθνικιστική και «φιλοφρανκική» στάση του μεγάλου συγγραφέα, όταν κατέγραψε τις εντυπώσεις του από τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο στα χρόνια 1926-1937.

Από την άλλη μεριά, όποτε (ξανα)διαβάζω Μανόλη Αναγνωστάκη, κατανοώ την απέχθειά του για τον χαρακτηρισμό «ο Ποιητής της Ηττας». Κι είναι ξεκάθαρος ο λόγος για τον οποίο χαρακτήριζε τον εαυτό του «πολιτικό κι ερωτικό ποιητή» συνάμα – σε εποχές που το επέτρεπαν, βέβαια.

Από την ποίηση του Αναγνωστάκη, του Ρίτσου, του Αρη Αλεξάνδρου, του Λειβαδίτη προβάλλουν ο πόνος και η οδύνη προσωπικών βιωμάτων. Ποιητές που σφυρηλάτησαν την κάθε λέξη στο κάθε ποίημα στις φυλακές και στις εξορίες των χρόνων της Οργής.

Η συγκεκριμένη αφετηρία προβληματισμού ταυτίζεται με το δίλημμα του αναγνώστη: Μπορείς να θαυμάσεις το έργο ενός δημιουργού ερήμην του βίου και της πολιτείας του; Ερήμην της δράσης και της ιστορίας του, της ενεργής θέσης ή της παθητικότητάς του;

Ενα από τα αγαπημένα μου ποιήματα είναι ο «Χαιρετισμός» του Εζρα Πάουντ.

«Ω γενιά της απόλυτης αυταρέσκειας και της απόλυτης αμηχανίας» αναφωνεί έξοχα ένας ποιητής άρρηκτα συνδεδεμένος με τον φασισμό – σε τέτοιο βαθμό που ο στενός του φίλος Ερνεστ Χέμινγουεϊ δηλώνει το 1943:

«Στον Εζρα Πάουντ αξίζει η τιμωρία και η ατίμωση».

  

Αρα τι κάνεις εδώ, ω αναγνώστα; Τι κρίνεις εδώ, πώς αξιολογείς, πώς διαχωρίζεις την ήρα από το στάρι;

(Κι όχι μόνο στον γραπτό λόγο. Σε όλες τις μορφές τέχνης. Στο Μουσείο Tate Modern του Λονδίνου σε θαμπώνει η «Μεταμόρφωση του Νάρκισσου» του Σαλβαδόρ Νταλί. Του φασίστα Νταλί. Οπότε; Τι κάνεις; Ταξιδεύεις μαγεμένος στις χαμένες Ατλαντίδες της τέχνης του; Ή προσπερνάς τον πίνακα ενός φασίστα;)

Είναι δύσκολο να αποσαφηνίσει κάποιος όρια και περιθώρια στους σύγχρονους καιρούς. Σε μέρες κατά τις οποίες θα έπρεπε η δράση να ελέγχει το Σήμερα και η νόηση το Αύριο. Γιατί εδώ το θέμα δεν είναι τι στάση κρατούν οι εγχώριοι διανοούμενοι. Το θέμα είναι αν υπάρχουν καν διανοούμενοι.

Και καλά εδώ στην Ελλάδα, το είδος τελεί υπό εξαφάνισιν. Χρυσές (ή επίχρυσες;) μετριότητες. Celebrities μιας περιφερόμενης ιντελιγκέντσιας αυτοσυστήνονται ως «διανόηση». Και για να μη χάσουν τα «ψηφαλάκια» (αναγνώστες, θεατές, ακροατές) τηρούν ίσες αποστάσεις, κρατούν μεσοβέζικες στάσεις. Αντίτυπα να πουλιούνται, θεατράκια να γεμίζουν, δουλίτσα να υπάρχει και να μένουν όλοι ευχαριστημένοι. Ολοι ανεξαιρέτως. Δεξιοί, αριστεροί, προοδευτικοί, συντηρητικοί, ξενοφοβικοί, ομοφοβικοί, καλοί, κακοί, όλοι στον Αγιο Παντελεήμονα του απόλυτου τίποτα.

  

Πάμε πίσω στο 1943. Πάμε πίσω στα δύο «απόλυτα σταρ» της γαλλικής διανόησης. Τον Ζαν-Πολ Σαρτρ και τον Αλμπέρ Καμί; Μέσα από αμοιβαίο βαθύ θαυμασμό κι εκτίμηση, χτίζεται βαθιά φιλία. Μια φιλία που θα δοκιμαστεί αργότερα από τις ριζικές φιλοσοφικές τους διαφωνίες. Ο Σαρτρ θα χρεώσει στον Καμί ότι «απογοητεύει» την εργατική τάξη όταν στηλιτεύει τα γκουλάγκ, ενώ ο Καμί συνεχίζει απτόητος το «κατηγορώ» του. Γράφει για τα γκουλάγκ – όπως γράφει για το Αουσβιτς ή για τον Φράνκο στον Ισπανικό Εμφύλιο.

Το οριστικό ιδεολογικό ρήγμα ανάμεσά τους χάσκει καταμεσής του Ψυχρού Πολέμου. Τελικά, οι δύο άντρες δεν θα ξαναμιλήσουν ποτέ στο υπόλοιπο του βίου τους. (Πολλοί λένε πως η περίφημη φράση του Σαρτρ «η Κόλαση είναι οι άλλοι» αναφερόταν στον Αλμπέρ Καμί.)

  

Σε εποχές στις οποίες ο λαϊκισμός σέρνει τον χορό σε ένα παγκόσμιο γαϊτανάκι ολέθρου, ένας διανοούμενος – εάν υπάρχει και όπου υπάρχει – οφείλει να μην ταμπουρώνεται πίσω από τον στείρο ακαδημαϊσμό. Οφείλει να μην κουνάει «από καθέδρας» το δάχτυλο.

Ενας διανοούμενος – ανεξάρτητα αν δρα ή αν παρατηρεί – οφείλει να τοποθετηθεί. Να εκφραστεί με τρόπο σαφή και ξεκάθαρο, αδιαφορώντας για το κόστος της κοινής γνώμης. Να ασκήσει την κριτική του έτσι ώστε να βοηθήσει την κοινωνία να πάει ένα βήμα, μισό βήμα παρακάτω.

Στα χρόνια της θλίψης, του τρόμου, της αξιακής κατάρρευσης, ο διανοούμενος οφείλει να κάνει ένα και μόνο πράγμα:

Να πάρει θέση.

Γιατί αν η δράση ελέγχει το Σήμερα – η νόηση ελέγχει το Αύριο.

Τόσο απλά.

Και τόσο πολύπλοκα συνάμα.