[Αριστερά της Εδέμ] Κοινωνία του θεάματος

Η εικόνα σε γεμίζει θλίψη. Είναι πρόσφυγες νεκροί που επιπλέουν στο νερό. Σκηνή ενός μαζικού δράματος που εκτυλίσσεται στα περάσματα προς Ευρώπη. Η αιτία εκκίνησης των μετακινήσεων παραμένει περίπλοκη. Και κάνει ακόμη δυσκολότερη τη λύση της. Η προσωρινή άρση της Συνθήκης του Δουβλίνου II και η όσο γίνεται πιο βελούδινη υποδοχή είναι το ένα πρόσωπο. Mαζί και η αλληλεγγύη των κατοίκων των νησιών μας. Το άλλο είναι τα τείχη και η άκοπη ξενοφοβία που βρίσκουν πρόσφορο έδαφος.

Και μαζί με τη διαχείριση των προσφυγικών ροών προέκυψε και η συζήτηση για τη διαχείριση της εικόνας της περιπέτειάς τους. Αν ένα ξεβρασμένο σπορτέξ, απλά υπονοεί μια απώλεια, η εικόνα πτωμάτων μέσα σε νταλίκα ή σε μια ακτή αποτελεί γροθιά στο στομάχι. Τελικά τι είναι πιο βάρβαρο; Η πραγματικότητα ή η απεικόνισή της; Το ερώτημα είναι ακόμη πιο αμείλικτο σήμερα που η φωτογραφία δεν έχει την αίγλη του παρελθόντος. Δεν είναι μια τέχνη για λίγους αλλά μια συνήθεια των πολλών. Αν κάποτε ιεροποιούσε και φώτιζε το θέμα της, σήμερα οι πολλές όψεις του ίδιου πράγματος κατακερματίζουν την αλήθεια του. Ενισχύουν τον ερμηνευτικό πειρασμό. Και τα κοινωνικά δίκτυα είναι οι σύγχρονες πλατφόρμες κοινοποίησης ακόμη και της φρίκης.

Προσφέρει όμως κάτι η εικόνα που αναπαράγεται και σχολιάζεται από τους χρήστες; Η εξοικείωση με τη φρίκη πάντα καραδοκεί και το πτώμα του Σύρου στην ακτή της Λέσβου δίνει τη σκυτάλη στην υπουργοποίηση της Αλκηστης Πρωτοψάλτη, που με τη σειρά της δίνει τη σκυτάλη στις δηλώσεις του Αλέξη Μητρόπουλου. Η ιερότητα του κάθε θέματος είναι εντελώς θνησιγενής.

Οι πρόσφυγες ξεχνιούνται από τα πλήθη του facebook για να τους ξαναθυμηθούμε στην επόμενη δόση βίαιης μετακίνησής τους. Η εικόνα τους αθροίζεται ανάμεσα σε φωτομοντέλα, πάρτι, capital controls, εκλογές, φτώχεια και κοσμικά. Οσο οι ροές μετανάστευσης εντείνονται, η είδηση γίνεται όλο και πιο ασήμαντη. Μέχρι το επόμενο δράμα με πτώματα που θα πυροδοτήσει σισύφεια την ίδια κουβέντα.

Κι όμως κάθε φορά μοιάζει η φρίκη να έχει αποσπάσει τα όριά της και να διεκδικεί με λύσσα τη διεύρυνσή τους. Κάθε φορά, η βαρβαρότητα ανεβαίνει πίστα και στη μαζική της πρόσληψη. Κάθε μέρα που περνάει – με αφορμή το Προσφυγικό – είναι και πιο κοντά να εκλαμβάνουμε τις εικόνες αυτές όχι ως έκτακτη συνθήκη αλλά ως ρουτίνα. «Το θέαμα είναι το κεφάλαιο που ‘χει φτάσει σε τέτοιο βαθμό συσσώρευσης, ώστε να γίνει εικόνα» έλεγε ο Γκι Ντεμπόρ στην «Κοινωνία του Θεάματος». Η εικόνα είναι το θερμόμετρο του πολιτισμού μας.