[Επιφυλλίδα] Καμία αιωνιότης

Συζητώντας με νεαρό ταλαντούχο δημοσιογράφο και νεότευκτο οξυδερκή πεζογράφο, τον ακούσαμε να λέει για έναν σύγχρονο ημεδαπό σκηνοθέτη, αμφισβητώντας τον: «Μα τι θα μείνει επιτέλους απ’ αυτόν για να του δίνουμε τόσο σημασία;». Βαριά και σοβαρή η ένσταση, όσο και αν το μέτρο της προβληματικής – έτσι ή αλλιώς – διάρκειας, προκειμένου να κρίνεις έναν καλλιτέχνη που χωρίς να έχει φτιάξει αριστουργήματα δεν τον πετάς στα σκουπίδια, είναι καταφανέστατα άδικο. Κάτι περισσότερο: απάνθρωπο.

Τι είναι όμως η «αιωνιότητα», η διάρκεια, που επικαλούνταν ο καλοπροαίρετος κατά βάθος δημοσιογράφος ώστε καθετί που διαγράφεται αμφίβολη η ενσωμάτωσή του μέσα σε αυτήν να μην αξίζει να μας απασχολήσει; Πώς μπορεί να είμαστε τόσο σίγουροι ότι δεν έχουν καταποντιστεί μέσα στους αιώνες που προηγήθηκαν πραγματικά αριστουργήματα, ώστε το κριτήριο της διάρκειας να γίνεται αλάνθαστο προκειμένου να το χρησιμοποιήσουμε ως κάτι το ασφαλές;

Κατηγορείται για πολλά η εποχή μας, δεν μπορεί όμως να μην της πιστωθεί ένα μεγάλο πλεονέκτημα: η χειραφέτησή της σε σχέση με το σύμπλεγμα της διάρκειας και πως ό,τι αξίζει προορίζεται να μείνει στον αιώνα τον άπαντα. Αντίθετα μπορεί να απολαμβάνει κανείς τη διάρκεια ή και την αιωνιότητα ακόμη σε μια κουβέντα που ακούγεται στον δρόμο, χωρίς ενοχές για ένα σπουδαίο έργο τέχνης που αν και υπέπεσε στην αντίληψή του δεν φρόντισε να το διαβάσει ή να δει. Μπορεί οι αρχαίοι τραγικοί ή ο Σαίξπηρ να έχουν φθάσει σε έναν άνθρωπο χάρη σε αποφθεγματικές τους φράσεις χωρίς να γνωρίζει το ίδιο τους το έργο και να σου είναι αδύνατον να τον χαρακτηρίσεις ως άνθρωπο μη καλλιεργημένο.

Αντίθετα να διατηρεί μια πρωτογενή ευαισθησία και οξύνοια που κάθε εξειδικευμένη, περί τα καλλιτεχνικά γνώση, θα του τις κατέστρεφε καθώς θα τον έκανε να αισθάνεται ότι έχει περάσει σε έναν χώρο μυημένων. H αιωνιότητα, αμφίβολη ακόμη και για τα αριστουργήματα, σε κάνει να αναρωτιέσαι πόσο συνεπής μπορεί να υπήρξε ο δημιουργός τους σε σχέση με την εποχή του, αφού η δίψα του για το αιώνιο ενδέχεται να τον έκανε να αποστρέψει το βλέμμα του από το εφήμερο της «στιγμής» που αναπόφευκτα εκπροσωπούσε.

Σφάλμα ολέθριο να υπολογίζουμε στην ύπαρξη μιας ζυγαριάς, με την πλάστιγγά της να γέρνει προς την πλευρά της «αιωνιότητας», αφήνοντας έκθετη και εκτεθειμένη τη σημασία της στιγμής. Δεν έχει παρά να αναλογιστεί κανείς τα μυριάδες σπουδαία έργα που αζήτητα στις βιβλιοθήκες (το απεικονίζει θαυμάσια σε ένα ποίημά του ο Μπόρχες) είναι σαν να μην υπήρξαν – όσο κι αν φωτίσανε την εποχή τους – σε σχέση με έργα ασύγκριτα μικρότερου βεληνεκούς – που κι αυτά είναι σαν να μην υπήρξαν – αλλά εξίσου ευχαρίστησαν και παρηγόρησαν έστω πολύ λιγότερους ανθρώπους.

Η τέχνη δεν έχει αυτόνομη σημασία. Φωτίζει τον άνθρωπο και φωτίζεται από αυτόν. Ακόμη και όταν την τέχνη τη βιώσανε οι άνθρωποι σε σχέση με έργα που δεν άγγιξαν τις κορυφογραμμές, αλλά κινήθηκαν στις υπώρειες, το ίδιο το αντίκρισμά τους στις ψυχές τους δημιουργούσε ένα νήμα που ένωνε το αριστούργημα με το χαμηλόφωνης προοπτικής έργο.

Αν ήταν η αιωνιότητα μόνο που θα μας παρηγορούσε, σε σχέση με την αναπότρεπτη κατάληξή μας, θα μας αρκούσε ο στίχος του Γιώργου Σεφέρη: «Κανείς δεν τους θυμάται. Δικαιοσύνη». Πώς όμως να παρακάμψεις τον άφαντο σήμερα Μηνά Δημάκη, με τους στίχους του «Του φιδιού το πουκάμισο σκόνη να γίνει/ η βάρκα να βρει το βυθό», όσον αφορά το βέβαιο τέλος μας;