[Διαστάσεις] Μνήμες και ουτοπίες

Τη δεκαετία του ’90 ολόκληρη η Δύση αναζητούσε τρόπους να σταματήσει τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς που προσπαθούσε με τη δύναμη των όπλων να  εκπληρώσει το όνειρό του για τη Μεγάλη Σερβία. Την ίδια ώρα, το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας (περιλαμβανομένης και της σημερινής κυβερνώσας Αριστεράς) δικαιολογούσε και υποστήριζε τον αρχιτέκτονα των εθνοκαθάρσεων, αντλώντας επιχειρήματα από την Ιστορία: οι Σέρβοι έπρεπε να πάρουν εκδίκηση για την ήττα τους από τις οθωμανικές δυνάμεις στο Κόσοβο το 1389, οι φασίστες της Κροατίας έσφαξαν εκατοντάδες χιλιάδες Σέρβους στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Μουσουλμάνοι της Βοσνίας δεν ήταν παρά ενεργούμενα της Τουρκίας.

Η ιστορική αφετηρία την οποία επιλέγεις για να αναλύσεις μια κρίση είναι πάντα αυθαίρετη. Αν όμως οι ιστορικοί δικαιούνται να αυθαιρετούν, όταν κάνουν το ίδιο οι πολιτικοί υπηρετούν συνήθως κάποια σκοπιμότητα. Το κοινό σημείο τού τότε με το τώρα είναι η ανάδειξη στην επιφάνεια ενός «ορθόδοξου άξονα», με εγγυήτρια δύναμη τη Ρωσία. Η μεγάλη διαφορά έγκειται στη χρησιμοποίηση της Ιστορίας. Η κυβέρνηση (με τη στήριξη και πάλι μεγάλου μέρους της κοινωνίας) αποφασίζει σήμερα να προτείνει τη σύσταση Εξεταστικής Επιτροπής για την υπαγωγή στο Μνημόνιο. Αλλά αυτή τη φορά δεν ανατρέχει στην Ιστορία. Δεν θέλει να διερευνηθούν τα αίτια της κρίσης, δεν θέλει να αναλυθεί πώς και γιατί απέτυχε ένα συγκεκριμένο παραγωγικό μοντέλο, θέλει μόνο να κατονομάσει ενόχους μεταξύ των αντιπάλων της, αθωώνοντας την ίδια στιγμή τους όψιμους φίλους της.

Ρώτησαν πρόσφατα τον Ορχάν Παμούκ σε ποιαν ουτοπία πιστεύει. «Σ’ εκείνη που είναι ικανή να καταγράφει το παρελθόν», απάντησε ο τούρκος συγγραφέας, αφού «οι ουτοπίες χωρίς Ιστορία γίνονται δικτατορίες». Με άλλα λόγια, από την ουτοπία προτιμά τη μνήμη. Στη χώρα μας πιστεύαμε πάντα στις ουτοπίες, ανατρέχοντας επιλεκτικά στη μνήμη. Μια ουτοπία που δεν αφήσαμε ποτέ από το χέρι είναι η μοναδικότητα του ελληνικού έθνους. Και το διαρκές μας δίκιο. Νομίζουμε, ως εκ τούτου, πως οι άλλοι, οι «ξένοι», μας έχουν πολύ μεγαλύτερη ανάγκη απ’ ό,τι τους έχουμε ανάγκη εμείς. Κινδυνεύουμε να διαψευστούμε, και η διάψευση θα είναι άλλη μια φορά τραγική.