Άσθμα: Η «ασθένεια του Μπέκαμ» έχει χίλια πρόσωπα

Άλλοτε εκδηλώνεται νωρίς στη ζωή, άλλοτε πολύ μετά την ενηλικίωση. Μπορεί να ρυθμίζεται εύκολα με τα φάρμακα ή τίποτα να μη το πιάνει. Ούτε καν η αιτιολογία του δεν είναι πάντοτε η ίδια, αφού το άσθμα δεν είναι μία ασθένεια όπως όλοι νομίζουμε, αλλά μάλλον η ασθένεια με τα χίλια πρόσωπα.

Ως νόσος είναι πολύ συχνό. Σύμφωνα με πρόσφατη επιδημιολογική έρευνα της Ομάδας Άσθματος της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, προσβάλλει περισσότερους από 850.000 Έλληνες όλων των ηλικιών, με τους περισσότερους ασθενείς να έχουν ηλικία άνω των 50 ετών.

Το γεγονός, όμως, πως όλοι πάσχουν από άσθμα, δεν σημαίνει ότι έχουν και την ίδια νόσο.Τουναντίον, είναι τέτοια η ετερογένειά της, ώστε συχνά προκαλείται σύγχυση στους ασθενείς.

«Πολλοί ασθενείς μάς ρωτούν εάν το αλλεργικό άσθμα μπορεί να γίνει βρογχικό», λέει ο συντονιστής της Ομάδας Άσθματος Στυλιανός Λουκίδης, επίκουρος καθηγητής Πνευμονολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών στην Β’ Πνευμονολογική Κλινική του Νοσοκομείου «Αττικόν». «Μα εξ ορισμού είναι βρογχικό το άσθμα, δεν γίνεται να μην είναι. Ωστόσο δεν είναι όλα τα κρούσματα ίδια, διότι υπάρχουν ορισμένοι φαινότυποι που το καθορίζουν».

Η βασική διάκριση είναι το αλλεργικό από το μη αλλεργικό, δηλαδή από το αν πυροδοτείται από αλλεργιογόνα όπως τα ακάρεα και οι γύρεις, ή όχι. Από κει και πέρα, η διάκριση γίνεται με βάση παράγοντες όπως η βαρύτητα της κλινικής εικόνας (δηλαδή το πόσο έντονα είναι τα συμπτώματα του ασθενούς), ποιοι παράγοντες το πυροδοτούν (π.χ. άσκηση, κάπνισμα) και το επίπεδο της φλεγμονής.

Σοβαρό και όψιμο

Το σοβαρό άσθμα είναι μία κατηγορία από μόνο του, κατά τον κ. Λουκίδη. Το κύριο χαρακτηριστικό του είναι ότι η νόσος δεν μπορεί να ελεγχθεί παρά τη θεραπεία, η οποία κατά κανόνα συμπεριλαμβάνει υψηλές δόσεις εισπνεόμενης κορτιζόνης. Υπολογίζεται ότι το 3-5% των ασθενών έχουν σοβαρό άσθμα το οποίο συνοδεύεται από εξαιρετικά αυξημένο κίνδυνο εξάρσεων, νοσηλειών και κακής ποιότητας ζωής.

Για να αποφασιστεί, πάντως, ότι ένας ασθενής πάσχει από σοβαρό άσθμα, πρέπει να είναι απολύτως σίγουρο ότι ακολουθεί πιστά τη θεραπεία που του έχει δώσει ο γιατρός, ότι δεν πάσχει από κάτι άλλο, ότι έχουν θεραπευτεί τυχόν νοσήματα που μπορεί να επηρεάσουν το άσθμα (λ.χ. γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, χρόνια ρινοκολπίτιδα, άγχος, κατάθλιψη) και ότι έχει θέσει υπό έλεγχο την έκθεσή του σε ερεθιστικούς παράγοντες του περιβάλλοντος (π.χ. καπνό τσιγάρων).

Και μετά είναι το άσθμα όψιμης έναρξης. Αυτό εμφανίζεται στην μέση ηλικία και είτε αποτελεί αναζωπύρωση ενός παλαιότερου άσθματος που έδειχνε να έχει ελεγχθεί, είτε ενεργοποίηση ενός παθολογικού υποβάθρου που προϋπήρχε και επηρεάστηκε από έναν εκλυτικό παράδειγμα, όπως μία ίωση.

Το άσθμα των καπνιστών και των αθλητών

Ξεχωριστός φαινότυπος είναι το άσθμα των καπνιστών, το οποίο σχετίζεται με περισσότερα συμπτώματα, περισσότερες εξάρσεις, γενικά χαμηλότερο έλεγχο και πιθανώς ελαττωμένη ανταπόκριση στην θεραπεία, κατά τον συντονιστή της Ομάδας Άσθματος Πέτρο Μπακάκο, επίκουρο καθηγητή Πνευμονολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Όπως εξηγεί, πολλές φορές η άσκηση αποτελεί τον μοναδικό εκλυτικό παράγοντα ασθματικών συμπτωμάτων. Σε τέτοια περίπτωση, ο ασθενής πάσχει από ασκησιογενές άσθμα, το οποίο υπάρχει και σε αθλητές υψηλών επιδόσεων και ανιχνεύεται με ειδικές δοκιμασίες άσκησης.

Η άσκηση, πάντως, αποτελεί και έναν από τους πιο γνωστούς παράγοντες που μπορούν να οδηγήσουν στην εμφάνιση ή στην επιδείνωση των συμπτωμάτων του άσθματος σε μικρούς και μεγάλους, με τα συμπτώματα να εμφανίζονται είτε στη διάρκειά της είτε μερικά λεπτά έπειτα από το τέλος της.

Ωστόσο «η παρουσία άσθματος δεν πρέπει να αποτελεί λόγο αποφυγής της άσκησης», τονίζει ο κ. Μπακάκος. «Αυτό που είναι απαραίτητο είναι η σωστή και έγκαιρη διάγνωση, η εκτίμηση της βαρύτητας του άσθματος και η χορήγηση της κατάλληλης θεραπείας από τον ειδικό γιατρό».

Ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχουν πολλοί διάσημοι αθλητές που πάσχουν από άσθμα. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται ο κατ’ επανάληψιν ανακηρυχθείς ως ο κορυφαίος ποδοσφαιριστής του κόσμου Ντέιβιντ Μπέκαμ, ο οποίος μόλις το 2009 αποκάλυψε πως από παιδί πάσχει από τη νόσο, ο… ιπτάμενος πρώην καλαθοσφαιριστής του NBA και του Παναθηναϊκού Ντομινίκ Γουϊλκινς και η εκπληκτική Βρετανίδα δρομέας μεγάλων αποστάσεων και κάτοχος του παγκοσμίου ρεκόρ στον Μαραθώνιο Πώλα Ράντκλιφ. Και αυτοί είναι μερικοί μόνον από τους παγκοσμίου κλάσεως αθλητές με τη νόσο, δεδομένου ότι το άσθμα αποτελεί το συχνότερο χρόνιο νόσημα μεταξύ των αθλητών που συμμετέχουν σε Ολυμπιακούς Αγώνες.

Ετερογένεια και στο φαρμακευτικό οπλοστάσιο

Το άσθμα παρουσιάζει διακυμάνσεις στην πορεία του στο χρόνο και κάθε ασθενής μπορεί να έχει περιόδους με πλήρη έλεγχο της νόσου (υφέσεις) που εναλλάσσονται με περιόδους επίτασης των συμπτωμάτων του (εξάρσεις).

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο όχι μόνο δεν υπάρχει μία θεραπεία για όλους τους ασθενείς, αλλά δεν μπορεί καν ένας ασθενής να μείνει για πάντα με την ίδια θεραπεία, αφού αυτή πρέπει να μεταβάλλεται και να προσαρμόζεται στις ανάγκες του ασθενούς την συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του.

«Η εκτίμηση του ελέγχου της νόσου και της ανταπόκρισης στην χορηγούμενη αγωγή, πρέπει να γίνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα», λέει ο πνευμονολόγος Πέτρος Μπακάκος. «Ο έλεγχος του άσθματος επιτυγχάνεται όταν ο ασθενής δεν έχει συμπτώματα, δεν έχει επεισόδια οξείας επιδείνωσης των συμπτωμάτων του και είναι ικανός να έχει μια απολύτως φυσιολογική ζωή, συμπεριλαμβανομένων της άθλησης και της πλήρους κοινωνικής δραστηριότητας».

Ακρογωνιαίο λίθο στην αντιμετώπιση του άσθματος αποτελεί η πρόληψη, η οποία συνίσταται κατ’ αρχήν στην αποφυγή των εκλυτικών παραγόντων της νόσου (όπως σκόνη, τρίχωμα ζώων, γύρεις) και συνεπώς σε αποφυγή του παθητικού και ενεργητικού καπνίσματος.

Για τις κρίσεις…

Ο ασθενής πρέπει επίσης να παίρνει κάποια φάρμακα που καταπολεμούν τη φλεγμονή και προλαμβάνουν την εμφάνιση των συμπτωμάτων (αυτά λέγονται ρυθμιστικά φάρμακα). Αν παρ’ όλα αυτά παρουσιάσει κρίση άσθματος, τότε πρέπει να πάρει φάρμακα που θα καταπραϋνουν τα συμπτώματά του (αυτά λέγονται ανακουφιστικά φάρμακα).

«Ανακουφιστικά φάρμακα είναι τα βρογχοδιασταλτικά στα οποία υπάγονται κατά κύριο λόγο οι β₂ διεγέρτες ταχείας δράσης και δευτερευόντως τα αντιχολινεργικά και οι μεθυλοξανθίνες», εξηγεί ο κ. Λουκίδης. «Όταν όμως ένας ασθενής κάνει αυξημένη ή καθημερινή χρήση της ανακουφιστικής αγωγής, σημαίνει πως υπάρχει κακός έλεγχος της νόσου και επιβάλλεται η επανεκτίμηση και η βελτίωση της καθημερινής ρυθμιστικής θεραπείας».

…και για την ρύθμιση

Στα ρυθμιστικά φάρμακα, που λαμβάνονται για μακρά χρονικά διαστήματα και σε καθημερινή βάση, ανήκουν η εισπνεόμενη κορτιζόνη, οι β₂ διεγέρτες μακράς δράσης (βρογχοδιασταλτικά με μακρά δράση, συνήθως 24ωρη με 2 ημερήσιες δόσεις), οι τροποποιητές της δράσης των λευκοτριενίων, οι μεθυλοξανθίνες και τα από του στόματος χορηγούμενα στεροειδή.

Αν και πολύς κόσμος φοβάται την εισπνεόμενη κορτιζόνη, οι δύο ειδικοί τονίζουν ότι ανεπιθύμητες ενέργειες όπως η οστεοπόρωση, η παχυσαρκία και οι διαταραχές της ανάπτυξης των παιδιών υφίστανται μόνο σε λήψη πολύ μεγάλων δόσεων, οι οποίες δεν χρησιμοποιούνται στο άσθμα. Αντιθέτως, οι ασθενείς μπορεί να παρουσιάσουν μυκητίαση στο στόμα και βράχνιασμα λόγω του φαρμάκου, αλλά ο κίνδυνος αυτός μειώνεται αν ξεπλένουν καλά το στόμα τους με νερό.

«Ένα άλλο ζήτημα που πρέπει να ξεκαθαρισθεί είναι ότι δεν υπάρχει αντοχή στα φάρμακα, εφ’ όσον αυτά χορηγούνται σωστά και με κατάλληλο σχήμα από το γιατρό», τονίζει ο κ. Λουκίδης. «Η συνεχής, δε, χορήγηση αποτελεί ασφαλή μέθοδο ελέγχου του άσθματος».

Ειδικά στους πάσχοντες από σοβαρό επίμονο αλλεργικό άσθμα που δεν ελέγχονται με άλλες μεθόδους, προστίθεται στην αγωγή και ένα μονοκλωνικό αντίσωμα η ομαλιζουμάμπη, ενώ σε μερικούς ασθενείς γίνεται προσπάθεια απευαισθητοποίησης με τη βοήθεια της ανοσοθεραπείας.