Δεσμώτες του «σωτήριου σκότους»

Η ελληνική γλώσσα αισθάνεται άβολα με τη λέξη κουλτούρα. Παρότι τη χρησιμοποιεί συχνά, και με διάφορες σημασίες, δεν έχει καταφέρει μέχρι σήμερα να παραγάγει από αυτήν ένα επίθετο, δηλαδή να την αποδώσει ως γνώρισμα σε συγκεκριμένες ανθρώπινες δραστηριότητες. Ακουσα μεν κάποτε τον Κώστα Γαβρά να λέει «κουλτουραλικός», αλλά θα συμφωνήσουν όλοι, φαντάζομαι, ότι ο τρόπος που χειρίζεται τη μητρική του γλώσσα ένας μέτοικος αποξενωμένος εκ των πραγμάτων από αυτή εδώ και πολλές δεκαετίες δεν αντανακλά τη γλωσσική ορθοδοξία – αν και αντανακλά τις αδυναμίες της.

Είναι φανερό ότι η λέξη κουλτούρα δεν εγκλιματίζεται εύκολα στη γλώσσα μας και στην… κουλτούρα μας. Ο μόνος καρπός που έχει δώσει μέχρι στιγμής – αυτός όμως γνήσια ελληνικός – είναι το ουσιαστικό «κουλτουριάρης», που περιγράφει ειρωνικά κάποιον με δραστήρια και επιδεικτική, αλλά επιπόλαιη ενασχόληση με τις τέχνες και τα γράμματα. Δικαίως ή αδίκως, ο λαός μας δεν μπόρεσε να ανακαλύψει, ανάμεσα στις εμπειρίες του, συμπεριφορές που θα του ενέπνεαν κάτι άλλο από γελοιογραφικά παράγωγα της λέξης κουλτούρα.  

  

Αμήχανη μπροστά στη δυστοκία της με αυτόν τον όρο, η γλώσσα μας του χάρισε ένα παραπαίδι: το επίθετο πολιτισμικός, διάφορο από το πολιτιστικός, αν και τα μεταξύ τους όρια είναι μάλλον ρευστά. Αλλά και πάλι δεν εξαλείφθηκαν οι δυσκολίες. Εκτός από την ενοχλητική ετυμολογική ετερογένεια δύο λέξεων που είναι μέρη του λόγου της ίδιας έννοιας, υπάρχει και μια ουσιαστικότερη αναντιστοιχία: η κουλτούρα (culture) παραπέμπει σε κάτι αρχέγονο, έχει να κάνει κυρίως με πατροπαράδοτα ήθη, έθιμα, βιοποριστικές ασχολίες, αντιλήψεις, και μόνο δευτερογενώς σημαίνει την πνευματική καλλιέργεια, ενώ ο πολιτισμός (civilization) αναφέρεται σε ανεπτυγμένες αστικές κοινωνίες, με υψηλό βαθμό πολιτικής οργάνωσης, επαγγελματικής διαφοροποίησης, τεχνολογικής εξέλιξης και πνευματικής κινητικότητας. Μιλάμε για ευρωπαϊκό, ισλαμικό, κινεζικό κ.λπ. πολιτισμό, αλλά θα ήταν τουλάχιστον παράδοξο να μιλήσουμε για πολιτισμό π.χ. των Βουσμάνων ή των Ούννων, οι οποίοι είχαν ωστόσο τη δική τους κουλτούρα.

Μόνο που σε εμάς αυτές οι δύο έννοιες συγχέονται. Και συγχέονται όχι μόνο στη γλώσσα αλλά, αναπόφευκτα, και στο μυαλό μας. Μιλάμε για πολιτισμό και εννοούμε την κουλτούρα. Μιλάμε για κουλτούρα και εννοούμε τον λόγιο πολιτισμό, κυρίως τον δυτικού τύπου. Και το αργότερο σε αυτό το σημείο του κειμένου που διαβάζετε θα έχει αρχίσει, ελπίζω, να διαφαίνεται ότι δεν κάνω εδώ γλωσσολογική διάλεξη. Με απασχολεί η πολιτική, με την ευρύτερη έννοια, πλευρά του ζητήματος. Γιατί η σύγχυση ανάμεσα στους δύο όρους, που πιστεύω πως ώς έναν βαθμό καλλιεργείται σκόπιμα, έχει άμεσες επιπτώσεις στον τρόπο που αντιμετωπίζεται στη χώρα μας η παιδεία.

Η οποία παιδεία είναι άλλωστε μία ακόμη λέξη που προκαλεί συγχύσεις, έτσι όπως τη χρησιμοποιούμε. Γιατί πλάι στη σημασία της εγκύκλιας εκπαίδευσης ή της εν γένει διαπαιδαγώγησης υποφώσκει συχνά η έννοια ακριβώς της κουλτούρας (culture). Πολλοί συγγραφείς και αρθρογράφοι μας προτείνουν μάλιστα για την απόδοση του δυσάγωγου «κουλτούρα» τον όρο «παιδεία». Αν παρατηρούσε κανείς ότι σε μια τέτοια περίπτωση θα έπρεπε να αντιστοιχεί στο cultural το επίθετο παιδευτικός, που παραπέμπει περιοριστικά στην ευεργετική επιρροή δασκάλου σε μαθητή, οι θιασώτες αυτής της πρότασης θα απαντούσαν ότι περί αυτού ακριβώς πρόκειται: στα μάτια τους η κουλτούρα/παιδεία είναι ένα σχολείο που διδάσκει την αρετή, συναιρώντας μια πρωτογενή ευγένεια των παραδόσεων του τόπου, με την οποία γαλουχεί το νεαρό άτομο, και μια επιγενή πνευματική και αισθητική καλλιέργεια. Με άλλα λόγια, κουλτούρα = παιδεία = πολιτισμός. Και έτσι ξαναπέφτουμε στην καταστατική σύγχυση της γλώσσας και της σκέψης μας.

Αυτή η γλυκιά σύγχυση τρέφει τις ρίζες της ανομολόγητης, αλλά μόνιμης αδιαφορίας για το περιεχόμενο και την ποιότητα του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Μας εμποδίζει να δούμε τον σύγχρονο πολιτισμό ως υπαρξιακή πρόκληση, που η δημιουργική αντιμετώπισή της απαιτεί την αναπροσαρμογή και ανανοηματοδότηση των παραδόσεών (culture) μας. Αντί γι’ αυτό, υποβόσκει στο θολωμένο μυαλό μας ένα καταστροφικό διαζευκτικό σχήμα. Είτε ο σύγχρονος πολιτισμός στηρίζεται εξ ολοκλήρου στις βάσεις της δικής μας πνευματικής παράδοσης, ειδικότερα της αρχαιοελληνικής (την οποία βεβαίως αγνοούμε), οπότε δεν χρειάζονται τομές στο εκπαιδευτικό σύστημά μας. Είτε συνιστά, ο σύγχρονος πολιτισμός, εκτροχιασμό της ανθρώπινης Ιστορίας, διαστροφή και εκφυλισμό, επιστροφή στη βαρβαρότητα, οπότε πρέπει να κάνουμε ό,τι είναι δυνατό για να μη μολυνθούμε, εμείς και τα παιδιά μας, από αυτόν τον ιό. Δηλαδή, και πάλι δεν πρέπει να κάνουμε τίποτα.

Η μεγαλύτερη και επιδραστικότερη μερίδα της πνευματικής μας ελίτ υπέθαλπε ανέκαθεν, και εξακολουθεί να υποθάλπει, τη μία ή την άλλη από αυτές τις δύο εκδοχές. Κυρίως τη δεύτερη. Την οποία εξέφρασε στην καθαρότερη μορφή της ο πολύς και σχεδόν θεοποιημένος από πλήθος διανοουμένων μας Ζήσιμος Λορεντζάτος. Σε επιστολή του προς τον Σεφέρη συνόψισε ως εξής την αντιδιαφωτιστική φιλοσοφία του: «Καμιά φορά (μεταξύ μας) ευγνωμονώ τη σκλαβιά που μας κράτησε μακριά από τον “πολιτισμό” της Δύσης, όπως η Ιερή Εξέταση κράτησε για χίλια χρόνια στο σωτήριο σκοτάδι της την Ισπανία. Σήμερα οι δύο αυτοί λαοί του υπογάστριου της Ευρώπης είναι νέοι, αχάλαστοι, γεμάτοι επαφές ή ανταποκρίσεις με τις χθόνιες δυνάμεις, από τις οποίες τούτοι εδώ και οι άλλοι ισχυροί της γης απομακρύνθηκαν εσκεμμένα. Εκοψαν το λώρο της ζωής και παν κατά διαβόλου».

Ο σκοταδισμός, που ο Λορεντζάτος δεν δίστασε να εξυμνήσει αποκαλώντας τον ανυπόκριτα με το όνομά του, είναι και σήμερα διαδεδομένος στην κοινωνία μας και καθρεφτίζεται στο εκπαιδευτικό σύστημά μας. Γι’ αυτό τα Ελληνόπουλα βγαίνουν από το σχολείο χωρίς στοιχειώδη γνωστικά εφόδια του μέσου Ευρωπαίου. Γι’ αυτό τόσοι Ελληνες είναι δεισιδαίμονες σαν χωρικοί του Μεσαίωνα, γι’ αυτό ρουφούν τις προφητείες του γέροντα Παΐσιου, γι’ αυτό ασπάζονται πρόθυμα θεωρίες περί ψεκασμών ή περί εξωγήινης καταγωγής της ελληνικής φυλής, αλλά και γι’ αυτό πιστεύουν χωρίς δεύτερη σκέψη ό,τι πιο παράλογο τους τάζουν οι πολιτικοί τους.

Αν θέλουμε πραγματικά να αλλάξει κάτι σε όλα αυτά πρέπει να σταματήσουμε επιτέλους το παπατζιλίκι με τις έννοιες κουλτούρα και πολιτισμός. Πολιτισμός σημαίνει μόρφωση, σημαίνει να μάθεις να σκέφτεσαι, τελεία και παύλα. Οσο για την κουλτούρα, ασφαλώς θα θέλαμε να στηριχτούμε και σε αυτήν. Αν είναι όμως ένα «σωτήριο σκοτάδι», τότε καλύτερα να τη στείλουμε εκεί όπου κατευθύνονται, κατά τον Λορεντζάτο, όσοι απομακρύνθηκαν από τις «χθόνιες δυνάμεις».