[Τρίτη άποψη] Απειλές χωρίς σύνορα

«Μία σύγχρονη δημοκρατία είναι μία τυραννία της οποίας τα σύνορα δεν έχουν προσδιοριστεί. Κάποιος ανακαλύπτει πόσο μακριά μπορεί να φθάσει μόνο ταξιδεύοντας σε μία ευθεία γραμμή μέχρι κάποιος να τον σταματήσει».

Νόρμαν Μέιλερ

Ο συγγραφέας Νόρμαν Μέιλερ δεν βολευόταν με τα σύνορα που μας χωρίζουν και καθορίζουν τα εδαφικά όρια της κρατικής κυριαρχίας. Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με την προσέγγισή του, δεν αμφισβητείται ότι τα σύνορα είναι μία από τις βασικότερες ανθρώπινες «κατασκευές» για τον καθορισμό των ορίων ενός κράτους ή μιας περιοχής. Είναι οι λεπτές γραμμές στον χάρτη που έχουν προκαλέσει τόσους πολέμους και έχουν ποτιστεί με τόσο αίμα που πολλές φορές, ιδιαίτερα στην τέχνη, χαρακτηρίζονται ή αποτυπώνονται ως «κόκκινες γραμμές».

Για αιώνες το σύστημα ισορροπίας της ισχύος ήταν δομημένο γύρω από την έννοια των συνόρων. Η εξουσία του κράτους, η ανεξαρτησία του, αλλά και η εθνική του ασφάλεια ορίζονταν από τα σύνορά του και καθορίζονταν από τη φύλαξή τους. Οι περισσότερες καταγεγραμμένες ένοπλες συγκρούσεις είχαν εδαφικό χαρακτήρα, ενώ ακόμη και η τελετουργία της κήρυξης των εχθροπραξιών μεταξύ των κρατών γινόταν με τον συμβολικό τρόπο της διάβασης των συνόρων. Η πιο σημαντική όμως πτυχή του ρόλου των συνόρων στο καθεστώς της ασφάλειας ήταν η συνεισφορά τους στην «κατασκευή» των απειλών. Για χρόνια, στην εποχή της ισορροπίας της ισχύος και της επικράτησης του ρεαλισμού στις διεθνείς σχέσεις, οι απειλές είχαν συνοριακή μορφή και η εθνική ασφάλεια εδραζόταν στην υπεράσπιση των συνόρων από την εξωτερική απειλή άλλων κρατών. Τα σύνορα επομένως χώριζαν τους ανθρώπους και τα κράτη για να τα προστατεύσουν.

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης όμως και της αλληλεξάρτησης οι συνθήκες της ανασφάλειας, αλλά και η βεβαιότητα της ασφάλειας των συνόρων, άλλαξαν δραματικά. Η φύση των απειλών και των συγκρούσεων μετατράπηκαν. Τα θέατρα των συγκρούσεων είναι όλο και πιο σπάνια διακρατικά, κυριαρχούν οι ενδοκρατικές και οι περιφερειακές συγκρούσεις, αλλά και οι διασυνοριακές απειλές. Οι απειλές που δεν σταματούν στα εθνικά σύνορα και δεν μπορούν να περιοριστούν. Απειλές όπως οι ανεξέλεγκτες μεταναστευτικές πιέσεις, οι επιθέσεις στο Διαδίκτυο, η διεθνής τρομοκρατία και οι πανδημίες άλλαξαν ριζικά το περιβάλλον ασφάλειας, αλλά και τα υποκείμενα και τα αντικείμενα που βιώνουν τον φόβο και την απειλή. Η εθνική ασφάλεια έχει αλλάξει πλέον φύση και ισορροπεί ανάμεσα στα προτάγματα της ανθρώπινης, αλλά και της παγκόσμιας ασφάλειας. Τα κράτη δεν μπορούν να προστατεύσουν πλέον τους πολίτες τους από μόνα τους. Αυτό γίνεται κατανοητό κάθε μέρα, και μάλιστα με τον δύσκολο, επίπονο τρόπο. Τα όρια των εθνικών πολιτικών σε μια σειρά παγκόσμιων απειλών είναι πλέον πολύ περιορισμένα.

Η έξαρση στη μετάδοση του ιού Εμπολα είναι ο τελευταίος κρίκος σε μια σειρά περιστατικών που θέτουν σε ακόμη πιο έντονη αμφισβήτηση την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητα ενός παραδοσιακού μοντέλου εθνικής ασφάλειας δομημένο στη λογική των συνόρων. Οι πανδημίες δεν μπορούν να σταματήσουν στα σύνορα, άλλωστε αυτό το αποδεικνύει και η εναλλαγή στην εμφάνιση και την έξαρσή τους, η νόσος των τρελών αγελάδων, ο ιός H1N1, ο HIV και τώρα ο Εμπολα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά και μακροχρόνια με μέτρα καταστολής εθνικής εφαρμογής. Χρειάζεται μια συνολική αλλαγή λογικής, νοοτροπίας και υλοποίησης πολιτικών που να στηρίζονται στην πρόληψη και στην αντιμετώπιση όχι των επιπτώσεων αλλά των αιτιών των παγκόσμιων απειλών.

Οι απειλές αυτές είναι παγκόσμιες και κοινές, επιβεβαιώνουν το πόσο ευάλωτοι είμαστε συνολικά ως ανθρώπινη κοινότητα στις επιπτώσεις τους. Μας δίνουν να καταλάβουμε πως δεν αρκεί πλέον να φυλάξουμε τα σύνορα για να υπερασπιστούμε την εθνική μας ασφάλεια, όχι γιατί δεν θέλουμε αλλά γιατί δεν μπορούμε να το κάνουμε πλέον με τον τρόπο που το κάναμε παλιά. Τα σύνορα πρέπει να μας ενώσουν στο πλαίσιο της κοινής μας ανασφάλειας, μόνο συλλογικά και συνολικά μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον Εμπολα, όχι καταδιώκοντας καταϊδρωμένοι τους φορείς του, αλλά προσπαθώντας να αντιστρέψουμε τις αιτίες εμφάνισής του.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι διεθνολόγος µε ειδικότητα στα θέµατα ασφάλειας και καθηγητής στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας