Ερχεται ο υπολογιστής ψυχαναλυτής

Αν ανήκετε στην πλειονότητα των ανθρώπων που χρησιμοποιούν καθημερινά υπολογιστή (επιτραπέζιο, λάπτοπ ή ταμπλέτα) για να εργαστούν, να ψυχαγωγηθούν, να ενημερωθούν και να επικοινωνήσουν με τους φίλους τους, θα ξέρετε ήδη ότι η ενασχόληση προκαλεί συχνά αντικρουόμενα συναισθήματα: από χαρά (στη θέα ενός e-mail ή ενός μηνύματος στο facebook από κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο) μέχρι λύπη (όταν διαβάζετε ένα κακό νέο ή όταν διαπιστώνετε έντρομοι ότι χάθηκε το κείμενο που γράφατε). Πώς θα σας φαινόταν αν ο υπολογιστής σας ήταν σε θέση να διαβάσει τη σκέψη και να καταλάβει τι αισθάνεστε κάθε στιγμή, ανιχνεύοντας τις εκφράσεις του προσώπου σας;

Μια ομάδα αμερικανών επιστημόνων ανέπτυξε έναν αλγόριθμο που μπορεί να αναγνωρίσει τα συναισθήματά μας, φέρνοντας ένα βήμα πιο κοντά την ψυχική αλληλεπίδραση των ανθρώπων με τους υπολογιστές. Το είδαμε πρόσφατα στον κινηματογράφο: στην ταινία «Δικός της» («Her») ο Χοακίν Φίνιξ υποδύεται έναν άνδρα που ερωτεύεται ένα λειτουργικό σύστημα υπολογιστή. Το λογισμικό, που μιλάει με τη φωνή της Σκάρλετ Τζοχάνσον, διαθέτει νοημοσύνη και συναισθήματα, παίρνει πρωτοβουλίες, μαθαίνει και ωριμάζει μέσω εμπειριών με τους ανθρώπους.

Ιδιες εκφράσεις. Στο παρελθόν είχε διαπιστωθεί ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν τις ίδιες εκφράσεις στο πρόσωπό τους όταν βιώνουν έξι βασικά συναισθήματα: χαρά, λύπη, φόβος, έκπληξη, θυμός και αηδία. Οι πιο πρόσφατες έρευνες επεκτείνουν αυτή τη λίστα περιλαμβάνοντας σύνθετα και φαινομενικά αντιφατικά συναισθήματα, όπως η «ευχάριστη αηδία»: με τον όρο αυτό περιγράφεται η έκφραση που παίρνουμε όταν, για παράδειγμα, παρακολουθούμε μια κωμωδία που περιέχει αποκρουστικές σκηνές, η οποία μας κάνει να γελάμε και να αηδιάζουμε ταυτόχρονα.

«Εχουμε προχωρήσει πέρα από τις εκφράσεις του προσώπου που υποδηλώνουν απλά συναισθήματα, όπως χαρούμενος ή λυπημένος. Διαπιστώσαμε μια ισχυρή συνέπεια στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κινούν τους μυς του προσώπου τους για να εκφράσουν 21 κατηγορίες συναισθημάτων», δήλωσε ο Αλέιξ Μαρτίνεθ, επικεφαλής της έρευνας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο.

«Μέχρι τώρα είχαμε μελετήσει τις εκφράσεις που αντιστοιχούν σε ένα περιορισμένο σύνολο συναισθημάτων. Ωστόσο, τώρα μάθαμε ότι εκφράζουμε περισσότερα από αυτόν τον μικρό αριθμό συναισθημάτων. Η έρευνά μας παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα εξέλιξη των μηχανών οι οποίες θα μπορούν να ερμηνεύσουν τις εκφράσεις του προσώπου μας» εξήγησε ο ερευνητής του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης Φρανκ Πάλικ, ο οποίος ειδικεύεται στην επιστήμη των υπολογιστών.

230 εθελοντές. Στην έρευνα συμμετείχαν 230 εθελοντές οι οποίοι φωτογραφίστηκαν την ώρα που αντιδρούσαν σε μια σειρά από περιστάσεις: «Υπάρχουν κάποια απροσδόκητα καλά νέα που σας αφορούν», τους έλεγε ο ερευνητής, καταγράφοντας μια «ευχάριστη έκπληξη» στο πρόσωπό τους. «Μυρίζετε πολύ άσχημα», συνέχιζε, για να καταγράψει την έκφραση αηδίας που αυτομάτως έπαιρναν. Οι 5.000 φωτογραφίες που συλλέχθηκαν αναλύθηκαν από τους επιστήμονες για να προσδιοριστούν οι αλλαγές στους μυς του προσώπου.

Τοποθετώντας τις εκφράσεις του προσώπου σε ψηφιακούς χάρτες, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι υπάρχουν 21 ξεχωριστά συναισθήματα που θα μπορούσαν να ανιχνευθούν με ακρίβεια από ένα λογισμικό υπολογιστή.
Η έκφραση της χαράς είναι ίδια σχεδόν σε όλους τους ανθρώπους: το 99% των συμμετεχόντων είχαν τις ίδιες συσπάσεις στα μάγουλα κάθε φορά που χαίρονταν. Η έκπληξη είναι επίσης κάτι που ανιχνεύεται εύκολα: στο 92% των περιπτώσεων οι άνθρωποι που εκπλήσσονταν γούρλωναν τα μάτια κι έμεναν με το στόμα ανοιχτό.

Η έρευνα έδειξε, επίσης, ότι στην περίπτωση των ανάμεικτων συναισθημάτων οι άνθρωποι τείνουν να συνδυάζουν τις εκφράσεις του προσώπου με προβλέψιμο τρόπο. Στο συναίσθημα της «ευχάριστης έκπληξης» το 93% των συμμετεχόντων γούρλωνε τα μάτια (όπως στην απλή έκπληξη) και χαμογελούσε (όπως στην απλή χαρά).

Ο αλγόριθμος ήταν σε θέση να αναγνωρίσει τις έξι βασικές εκφράσεις με ποσοστό επιτυχίας 97% και τις μεικτές εκφράσεις με ακρίβεια 77%. Στο μέλλον θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία λειτουργικών συστημάτων που θα αλληλεπιδρούν με τους ανθρώπους.

Αργεί ακόμη η ανταπόκριση
Μπορεί να τις αναγνωρίζουν, αλλά μέχρι να καταφέρουν οι υπολογιστές να ανταποκρίνονται στις εκφράσεις των χρηστών θα περάσουν αρκετά χρόνια. Επί του παρόντος, είναι δύσκολο για ένα μηχάνημα να αναγνωρίσει τα συναισθήματα ενός ανθρώπου διαβάζοντας το πρόσωπό του, πολύ απλά διότι οι εκφράσεις του μπορεί να είναι παραπλανητικές σε πρώτη ανάγνωση: πότε το χαμόγελο κάποιου είναι αληθινό και πότε ψεύτικο και χαιρέκακο;