[Διαδρομές] Οδεύοντας αμέριμνα

Φανταστείτε ότι είναι καλοκαίρι του 1914. Πριν από 100 χρόνια ακριβώς. Ο δυτικός κόσμος ζει ήδη έξι δεκαετίες ασυνήθιστης προόδου και ειρήνης. Διανύει επίσης την πρώτη μεγάλη περίοδο της παγκοσμιοποίησης: το αυτοκίνητο, το τηλέφωνο και το τρένο κάνουν τον κόσμο να φαίνεται μικρότερος. Μια νέα ιδεολογία, ο φιλελευθερισμός έχει αρχίσει να διαμορφώνεται και δεν είναι λίγοι εκείνοι που προβλέπουν ότι οι μεγάλοι πόλεμοι στην ανθρωπότητα έχουν τελειώσει. Ο οικονομολόγος Τζον Μέιναρντ Κέινς περιέγραψε υπέροχα τον λονδρέζο μεσοαστό της εποχής εκείνης, που «πίνει το πρωινό του τσάι στο κρεβάτι, την ώρα που παραγγέλνει αγαθά από όλο τον κόσμο και μελετά τις επόμενες επενδύσεις του. Για εκείνον η πολιτική του μιλιταρισμού και του ιμπεριαλισμού, οι φυλετικές και πολιτισμικές έχθρες, τα μονοπώλια που έπαιζαν τον ρόλο του φιδιού σε εκείνον τον παράδεισο, ήταν απλώς κάτι από την απόλαυση της καθημερινής εφημερίδας του».

Και μετά ακολούθησε ο 20ός αιώνας. Ο πιο φονικός στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων που χάθηκαν άμεσα ή έμμεσα σε πολέμους υπολογίζεται στα 187 εκατομμύρια, δηλαδή το 10% του πληθυσμού της Γης το 1913. «Το πιο εντυπωσιακό» έγραφε πριν από μερικά χρόνια στο άρθρο του «Πόλεμος και Ειρήνη» ο μέγας ιστορικός Ερικ Χόμπσμπομ, «ήταν πως βαθμιαία εξέλιπε η διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους και αμάχους: στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μόνο το 5% των θυμάτων ήταν άμαχοι, ενώ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το ποσοστό αυτό έφθασε το 66%». Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, μάλιστα, αυξήθηκε και άλλο επειδή οι περισσότερες ένοπλες συγκρούσεις δεν διεξάγονται από τακτικούς στρατούς αλλά από ομάδες ατάκτων.

Είναι απορίας άξιον αν οι ηγέτες από όλο τον κόσμο, οι οποίοι μέσα στο καλοκαίρι συγκεντρώνονται σε διάφορα μέρη της Ευρώπης για να λάβουν μέρος σε τελετές μνήμης για την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχουν επίγνωση και ουσιαστική κατανόηση των συνθηκών που έχουν διαμορφωθεί στη Γηραιά Ηπειρο και στις πέριξ περιοχές. Ο Χόμπσμπομ προέβλεπε ότι τον 21ο αιώνα η ισορροπία ανάμεσα στον πόλεμο και στην ειρήνη θα εξαρτηθεί όχι από νέους μηχανισμούς διαπραγμάτευσης και διακανονισμού, αλλά από την εσωτερική σταθερότητα. «Χώρες με ακμάζουσες οικονομίες και καλύτερη κατανομή εισοδήματος μεταξύ των πολιτών τους τείνουν να είναι λιγότερο ασταθείς» έγραφε. Τέτοιες χώρες, κοιτώντας γύρω μας δεν βλέπουμε. Αντίθετα, πέραν της ευρωπαϊκής ένδειας – όχι μόνο στην οικονομική κατάσταση της πλειονότητας των πολιτών αλλά και σε οράματα – διαμορφώνονται στα όρια της Ευρώπης συνθήκες εκρηκτικές: στη Βόρεια Αφρική, στη Μέση Ανατολή, στα ανατολικά σύνορα.

Η Ιστορία πάντα τιμωρεί τη μακαριότητα. Το έμαθε καλά ο Λονδρέζος που ρουφούσε αμέριμνος το τσάι του το 1914. Είθε να μην το μάθουμε και εμείς…