[Τρίτη άποψη] Δεν είμαστε Ελβετία

Δημοψήφισμα για τη «μικρή ΔΕΗ», για την ιδιωτικοποίηση δηλαδή τμήματος της ΔΕΗ. Για ποιο λόγο και ποιο σκοπό; Εμφανώς, για να παρακαμφθεί η βούληση του Κοινοβουλίου, καθώς εκτιμάται ότι το εκλογικό σώμα έχει διαφορετική άποψη από αυτή της πλειοψηφίας του αντιπροσωπευτικού σώματος και, επομένως, θα λάβει διαφορετική απόφαση. Εδώ ακριβώς ανακύπτουν τα ιδιαίτερα λεπτά ζητήματα γύρω από το δημοψήφισμα, ως διαδικασίας λήψης πολιτικών αποφάσεων.

Για πολλούς λόγους δεν θεωρώ ότι το δημοψήφισμα μπορεί να αποτελεί καθιερωμένη διαδικασία λήψης αποφάσεων ως μέσο άμεσης δημοκρατίας. Μπορεί να αποτελεί οριακό μέσο σε εντελώς εξαιρετικές καταστάσεις και για θέματα, η απάντηση στα οποία μπορεί πράγματι να συμπυκνωθεί σε «ναι» ή «όχι». Αλλά τα θέματα αυτά είναι λίγα. Η μορφή του πολιτεύματος (δημοκρατία ή βασιλεία) είναι θέμα που επιτρέπει ένα ευθύτατο ναι ή όχι, αν π.χ. η Σκωτία πρέπει να καταστεί ανεξάρτητη ή να παραμείνει μέρος του Ηνωμένου Βασιλείου. Αλλά η ιδιωτικοποίηση της ΔΕΗ ή η επικύρωση μιας συνθήκης όπως της Λισαβόνας ή του Ευρωπαϊκού Συντάγματος, είναι προφανές ότι συνιστούν θέματα ιδιαίτερα περίπλοκα για τα οποία είναι εξαιρετικά δύσκολο έως ανέφικτο για τον μέσο πολίτη να έχει πλήρη γνώση ώστε να λάβει υπεύθυνη απόφαση. Και η διατύπωση αυτή δεν υποτιμά τον πολίτη. Απλώς αναγνωρίζει την πραγματικότητα ως έχει. Ετσι, τα δημοψηφίσματα για τόσο περίπλοκα θέματα καταλήγουν είτε σε επιφανειακές και ενίοτε επικίνδυνες αποφάσεις είτε σε αποφάσεις που «δεν κρίνουν» το θέμα σε δημοψήφισμα αλλά εντελώς διαφορετικά, όπως δείχνει η ευρωπαϊκή εμπειρία. Ειδικότερα υπάρχουν οι παρακάτω τρεις βασικοί λόγοι για τους οποίους το δημοψήφισμα δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως καθιερωμένη μέθοδος λήψης πολιτικών αποφάσεων:

1 Υπονομεύει την αντιπροσωπευτική, κοινοβουλευτική δημοκρατία. Η σύγχρονη δημοκρατία είναι αντιπροσωπευτική και όχι άμεση για πολλούς λόγους που συνδέονται με το μέγεθος του εκλογικού σώματος (του δήμου), την περιπλοκότητα και τεχνική φύση των σύγχρονων προβλημάτων κ.λπ. Στο πλαίσιο των κοινοβουλευτικών θεσμών (επιτροπές κ.λπ.) μπορεί να υπάρξει η διεξοδική συζήτηση/ανάλυση και συνεπώς η υπεύθυνη απόφαση. Επομένως, η παραπομπή τέτοιων θεμάτων σε δημοψηφισματικές αποφάσεις υπονομεύει ευθέως την αξιοπιστία του Κοινοβουλίου. Αλλωστε, ιστορικά είναι γνωστό ποιοι ηγέτες έκαναν δεινή χρήση και κατάχρηση των δημοψηφισμάτων και για ποιους λόγους. Οι διαπιστώσεις αυτές δεν αναιρούν την ανάγκη για την προώθηση σύγχρονων μορφών άμεσης δημοκρατίας με την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας (Διαδίκτυο κ.λπ.), ιδιαίτερα για τη συμμετοχή της κοινωνίας στις διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής (διαβούλευση κ.λπ.).

2 Στα δημοψηφίσματα συνήθως τίθεται ένα ερώτημα, αλλά οι πολίτες κατά κανόνα απαντούν σε διαφορετικό ερώτημα. Το 2005, στη Γαλλία, ζητήθηκε από τους εκλογείς να απαντήσουν εάν ήθελαν ή όχι το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Αλλά οι εκλογείς ήθελαν να απαντήσουν σε διαφορετικό ερώτημα. Και αυτό ακριβώς έκαναν: απάντησαν με ένα βροντερό όχι στην (τότε) διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ενωσης με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (στον πολωνό υδραυλικό) αλλά το πραγματικό θύμα ήταν τελικά το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Και αυτό έχει συμβεί σε αρκετές άλλες περιπτώσεις. Αλλά είναι σαφές ότι υπό τις συνθήκες αυτές δεν μπορούμε να έχουμε ορθολογικές αποφάσεις.

3 Η έκβαση ενός δημοψηφίσματος έχει διαπιστωθεί ότι επηρεάζεται από τον τρόπο διατύπωσης του ερωτήματος ή το timing της διεξαγωγής  του. Ενα κόμμα ή μια τελεία σε ένα ερώτημα δημοψηφίσματος μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το ερώτημα μπορεί να θέσει τον πολίτη μπροστά σε μια εξόχως διλημματική κατάσταση. Ο μεγάλος πολιτειολόγος καθηγητής S.E. Finer έλεγε ότι μερικές φορές στα δημοψηφίσματα είναι σαν να ερωτάται ο πολίτης: «Εχετε σταματήσει να δέρνετε τη σύζυγό σας;». Είτε απαντήσει «ναι» είτε απαντήσει «όχι», ο πολίτης είναι ένοχος. Το ερώτημα, με άλλα λόγια, ξεκινά από μια υπόθεση εργασίας που δεν είναι αυτονόητα αληθινή. Και αυτό μπορεί να συμβαίνει σε πολλές περιπτώσεις.

Συμπερασματικά, τα δημοψηφίσματα πρέπει να χρησιμοποιούνται σε εξαιρετικά περιορισμένες περιπτώσεις θεμάτων, για τα οποία μπορεί να υπάρχει ένα ορθολογικό «ναι» ή «όχι». Πολύ περισσότερο, σε χώρες με όχι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη κουλτούρα ορθολογισμού. Η Ελλάδα δεν είναι Ελβετία, είτε μας αρέσει είτε όχι.  

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου  Αθηνών