Η κληρονομιά της μάχης του Μακίβκα

Στην ιστορία ενός πολέμου ο οποίος κόστισε εκατομμύρια ζωές και προκάλεσε την κατάρρευση τεσσάρων αυτοκρατοριών, μια μικρή μάχη που δόθηκε σε ένα βουνό της σημερινής Δυτικής Ουκρανίας, πριν από σχεδόν έναν αιώνα, αποτελεί ένα ασήμαντο επεισόδιο. Για τους Ουκρανούς ωστόσο, η μάχη αυτή ήταν ένα ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός, όχι μόνο για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά και για τη διαμάχη τους με τη Ρωσία, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα στα ανατολικά της χώρας τους. Σύμφωνα με την ουκρανική εκδοχή των γεγονότων, στη μάχη του Μακίβκα, οι ουκρανοί στρατιώτες κατάφεραν κάτι το εξαιρετικό: υπερασπίστηκαν τα εδάφη τους από τη Ρωσική Αυτοκρατορία. «Το Μακίβκα ήταν ένα κομβικό σημείο» δήλωσε ο Αντρί Τκατσίκ, δασοφύλακας στην ορεινή περιοχή νοτιοδυτικά της πόλης Λβιβ, ο οποίος ίδρυσε ένα μικρό ιδιωτικό μουσείο όπου εκτίθενται σκουριασμένα τουφέκια, ξιφολόγχες και άλλα ευρήματα από το πεδίο της μάχης. «Αποδείξαμε ότι μπορούσαμε να πολεμήσουμε». Ηταν όμως και μια πρώιμη ένδειξη του διχασμού του ουκρανικού λαού ή των διαφορετικών απαιτήσεων των Ουκρανών αναφορικά με το μέλλον τους – απαιτήσεις οι οποίες 100 χρόνια μετά εξακολουθούν να επισκιάζουν την προσπάθεια της Ουκρανίας να γίνει ένα λειτουργικό και ενωμένο κράτος.

Καθώς τα ιστορικά τους εδάφη διεκδικούνταν και από την τσαρική Ρωσία και από τους Αψβούργους, οι Ουκρανοί πολέμησαν και με τις δύο πλευρές. Κάποιοι, όπως τα 800 μέλη μιας μονάδας γνωστής ως «τυφεκιοφόροι Σιτς» τα οποία τον Απρίλιο του 1915 κατάφεραν ν’ απωθήσουν τους Ρώσους στη μάχη του Μακίβκα, υπηρέτησαν ως εθελοντές στον στρατό της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, η οποία ήλεγχε το δυτικό τμήμα της Ουκρανίας από τα τέλη του 18ου αιώνα. Ακόμη 250.000 Ουκρανοί κατατάχθηκαν στις τάξεις του αυστριακού στρατού. Με τους Ρώσους, οι οποίοι ήλεγχαν τα κεντρικά και τα ανατολικά τμήματα της σημερινής Ουκρανίας, πολέμησαν περίπου 3,5 εκατομμύρια Ουκρανοί.

Από τις τρεις δυνάμεις που πολέμησαν στο ανατολικό μέτωπο του πολέμου – η τσαρική Ρωσία από τη μία πλευρά και από την άλλη η Αυστροουγγαρία και η Γερμανική Αυτοκρατορία του Γουλιέλμου Β’ – καμία δεν γλίτωσε την καταστροφή. Για την Ουκρανία, όμως, ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε, εκτός από αιτία ανείπωτης δυστυχίας, αφορμή για να βιώσει την πρώτη της εμπειρία ως ανεξάρτητο κράτος. Επρόκειτο για ένα πείραμα που διήρκεσε μόνο μερικούς μήνες και σημαδεύτηκε από αναρχία και εσωτερικές διαμάχες. «Δίχως τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο θα ήταν αδύνατο να φανταστεί κανείς την Ουκρανία ως ανεξάρτητη χώρα» τόνισε ο Ολέχ Παβλίσιν, ιστορικός στο Εθνικό Πανεπιστήμιο Ιβάν Φράνκο του Λβιβ. Ομως ο πόλεμος αυτός, τον οποίο η Ρωσία αρχικά αντιμετώπισε ως μια ευκαιρία να εντάξει στην αυτοκρατορία της όλους τους σλάβους αδελφούς της από τη Μικρή Ρωσία, όπως αποκαλούσε τότε την Ουκρανία, γέννησε υποψίες οι οποίες εξακολουθούν να δηλητηριάζουν τις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών.

ΔΥΤΙΚΟΣ ΔΑΚΤΥΛΟΣ. Εκανε πολλούς Ρώσους να πιστέψουν ότι το εθνικό αίσθημα των Ουκρανών, ακόμη και η γλώσσα τους, ήταν δημιουργήματα των εχθρών της Ρωσίας με στόχο την υπονόμευση της εξουσίας της. Στη Ρωσία, τα κατορθώματα των ουκρανικών στρατευμάτων στο Μακίβκα και σε άλλες μάχες στα Καρπάθια Ορη μνημονεύονται όχι ως παραδείγματα της μαχητικότητας των Ουκρανών, αλλά ως απόδειξη του κινδύνου διχασμού των σλαβικών λαών. «Τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να απαλλαχθούμε για πάντα από το ουκρανικό κίνημα» υποστήριζε το 1916 ο υπουργός Εξωτερικών του τσάρου.

Οι ρωσικές υποψίες για δυτικό δάκτυλο πίσω από το εθνικό κίνημα της Ουκρανίας ενισχύθηκαν κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εξαιτίας της συνεργασίας μερικών ουκρανών εθνικιστών με τις δυνάμεις των ναζιστών. Τα γεγονότα αυτά επικαλέστηκε φέτος η Μόσχα για να χαρακτηρίσει φασιστική και έργο της Δύσης την πτώση του Γιανουκόβιτς και την εγκαθίδρυση νέας κυβέρνησης. «Καθώς μεγάλωνα, όλοι μιλούσαν για το Μακίβκα» ανέφερε ο Γιούρι Σουκέβιτς, ένας 81χρονος ουκρανός εθνικιστής που πέρασε περισσότερες από τρεις δεκαετίες σε σοβιετικές φυλακές. «Οι τυφεκιοφόροι Σιτς έθεσαν το παράδειγμα ως οι πρώτοι Ουκρανοί που πήραν τα όπλα και πολέμησαν δίχως να απολέσουν τη στρατιωτική τους τιμή». Πολεμώντας με τον αυστριακό στρατό, η μονάδα «αγωνίστηκε για τον εχθρό της Ρωσίας, αλλά η Ρωσία ήταν και ο δικός μας εχθρός».
Τυφεκιοφόροι Σιτς
Στη Δυτική Ουκρανία, η οποία το 1918 αυτοανακηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος με την ονομασία Λαϊκή Δημοκρατία της Δυτικής Ουκρανίας, σχεδόν σε κάθε πόλη υπάρχει ένας δρόμος που φέρει το όνομα των Τυφεκιοφόρων Σιτς