[Κιόσκι] Το πρόσωπο της δύναμης και της οδύνης

Η ταινία της Ανιέσκα Χόλαντ «Φλεγόμενη βάτος», που προβάλλεται αυτές τις ημέρες στη Νέα Υόρκη, ξεκινάει με μία από τις πιο βίαιες και δραματικές στιγμές της τσεχικής ιστορίας: τον φοιτητή Γιαν Πάλαχ να στέκεται έξω από το μουσείο που βρίσκεται στην πλατεία Βέντσεσλας της Πράγας, να περιλούζεται με βενζίνη, να αυτοπυρπολείται κι έπειτα να τρέχει ουρλιάζοντας μέχρι να πέσει αναίσθητος στο έδαφος.

Το τραγικό περιστατικό σημειώθηκε στις 16 Ιανουαρίου του 1969, πέντε μήνες μετά τη σοβιετική εισβολή στην πρωτεύουσα της Τσεχοσλοβακίας και το τέλος της Ανοιξης της Πράγας. Αλλά η γεννημένη στη Βαρσοβία σκηνοθέτιδα δεν θέλει να διηγηθεί την ιστορία του Πάλαχ. Η πρόθεσή της είναι να εστιάσει στις επιπτώσεις που είχε η πράξη του σε φαινομενικά άσχετα μεταξύ τους πρόσωπα. Να περιγράψει τα πρόσωπα της οδύνης, του φόβου, της ελπίδας και της δύναμης.

Ο Γιαν Πάλαχ άφησε πίσω του μια επιστολή με την οποία αποκάλυπτε ότι η αυτοπυρπόλησή του ήταν πράξη διαμαρτυρίας και προειδοποιούσε ότι θα ακολουθούσαν πολλοί ακόμη το παράδειγμά του σε περίπτωση που δεν ικανοποιούσε το καθεστώς τα αιτήματά του. Μεταξύ άλλων ζητούσε να κλείσει η φιλοσοβιετική εφημερίδα Zprávny, ενώ καλούσε σε γενική απεργία. Η επιστολή έκλεινε με την υπογραφή «Δαυλός νο 1».

Θα ακολουθούσαν κι άλλοι δαυλοί; Το ερώτημα αυτό βασάνιζε το καθεστώς που φοβόταν ότι ένα νέο κύμα διαμαρτυρίας θα έκανε το ίδιο να φανεί αδύναμο και θα προκαλούσε μια νέα επέμβαση των Σοβιετικών. Εκεί συγκεντρώθηκε όλος ο φόβος: στους αστυνομικούς που έψαχναν απελπισμένοι για μελλοντικούς αυτόχειρες. Η οδύνη, πάλι, συγκεντρώθηκε στο πρόσωπο της μητέρας. Η Λίμπουζε Παλάχοβα πληροφορήθηκε τον θάνατο του γιου της την επομένη στο τραμ όταν το μάτι της έπεσε στην εφημερίδα που κρατούσε ένας άλλος επιβάτης.  

Η ίδια γυναίκα, όμως, βρήκε τη δύναμη να μηνύσει έναν αξιωματούχο του καθεστώτος, ο οποίος είχε υποστηρίξει ότι ο Πάλαχ ήταν ένας ανόητος που είχε πεισθεί από δυτικούς πράκτορες ότι δεν θα πάθαινε τίποτε βάζοντας φωτιά στον εαυτό του. Στο πλευρό της στάθηκε μια δικηγόρος, η Ντάγκμαρ Μπουρέσοβα, η οποία ανέλαβε την υπεράσπισή της γνωρίζοντας ότι η απόφασή της θα είχε επιπτώσεις στην ίδια και στην οικογένειά της.

Ο Γιαν Πάλαχ αναστήθηκε συμβολικά είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, όταν η Βελούδινη Επανάσταση ανέτρεψε το κομμουνιστικό καθεστώς. Αλλά όπως σημειώνει η συγγραφέας Φράνσιν Πρόουζ στην επιθεώρηση New York Review of Books (βιβλία της στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Νεφέλη και Μελάνι), οι συμβολικές αναστάσεις προσφέρουν ελάχιστη παρηγοριά σε εκείνα τα πρόσωπα που βίωσαν τον πόνο και την οδύνη της απώλειας.