Ο γυάλινος λαβύρινθος των Κάστρο

Η ημέρα είναι τόσο ζεστή που το τυρί λιώνει στην πίτσα και πέφτει στο τσιμεντένιο πάτωμα. Την ώρα που ο πελάτης μασουλάει, ο υπάλληλος της πιτσαρίας αναστενάζει: «Σε αυτή τη χώρα δεν καταλαβαίνει κανείς τίποτα». Ο πελάτης απαντά με το στόμα γεμάτο: «Πράγματι. Και ο σοσιαλισμός του 21ου αιώνα μάλλον θα πρέπει να περιμένει μέχρι τον 22ο».
Μέχρι σήμερα η κυβέρνηση του Ραούλ Κάστρο έχει παραχωρήσει σχεδόν μισό εκατομμύριο άδειες εργασίας στον ιδιωτικό τομέα. Είναι μια τεράστια αλλαγή από το 1968, όταν κάθε επάγγελμα απορροφήθηκε από το Δημόσιο και κάθε επιχείρηση κατέληξε στα χέρια της κυβέρνησης. Η ιδιωτική Κούβα είχε τότε εξανεμιστεί μόνο και μόνο για να αναγεννηθεί μερικές δεκαετίες αργότερα. Το 1993, μπροστά στην απειλή της οικονομικής κρίσης, ο Φιντέλ Κάστρο επέτρεψε το άνοιγμα του ιδιωτικού τομέα. Αυτή ήταν η μεγαλύτερη ήττα του Κάστρο, παρότι ο ίδιος το είχε παρουσιάσει ως νίκη – όπως συνήθιζε να κάνει για κάθε του στραβοπάτημα.

Η συνέχεια του «θριάμβου» πέρασε στα χέρια του αδελφού του, ο οποίος θα προχωρούσε σε ακόμη μεγαλύτερα ανοίγματα προς την ελεύθερη αγορά. «Η μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον καπιταλισμό είναι ο σοσιαλισμός», σύμφωνα με ένα αστείο που ακούγεται στους δρόμους της Αβάνας και αφορά την οικονομική στροφή των τελευταίων πέντε ετών. Οι πιστοί των μαρξιστικών και λενινιστικών αξιών κατηγορούν την κυβέρνηση για προδοσία.

Κι έχουν δίκιο. Ο Ραούλ πραγματοποιεί μια στροφή προς ένα σύστημα απαλλαγμένο από τα ίχνη του πατερναλισμού, αλλά και από τα δικαιώματα. Ενώ έδινε το πράσινο φως στις μικρές ιδιωτικές επιχειρήσεις, χιλιάδες εκατοντάδες εργαζόμενοι του Δημοσίου έμεναν χωρίς δουλειά. Φυσικά, η επίσημη ορολογία της συρρίκνωσης του δημόσιου τομέα ήταν η «διαθεσιμότητα». Πώς θα μπορούσε άλλωστε να απολυθεί κάποιος στον παράδεισο του προλεταριάτου;

Το καθεστώς Κάστρο έχει χάσει μέρος της εξουσίας του. Κάθε βήμα προς την ελεύθερη αγορά δίνει μια ανάσα στην οικονομία, μα ταυτόχρονα αφαιρεί μέρος από τον κρατικό έλεγχο.

Οταν δόθηκε η ευκαιρία στους Κουβανούς να αποκτήσουν κινητά τηλέφωνα για να συγκεντρωθούν γρήγορα κρατικά έσοδα, οι πολίτες απέκτησαν ένα εργαλείο επικοινωνίας και πληροφόρησης. Οταν, τον Ιανουάριο του 2013, άνοιξαν τα σύνορα της χώρας, με την άρση των ταξιδιωτικών περιορισμών, ώστε να καταπραϋνθεί η κοινωνική αναταραχή, ένας από τους χειρότερους εφιάλτες του Φιντέλ Κάστρο έγινε πραγματικότητα.

Εκτοτε, δεκάδες ακτιβιστές και αντικαθεστωτικοί μπορούν να παραστούν σε διεθνή συνέδρια, όπου προηγουμένως μόνο οι επίσημοι εκπρόσωποι είχαν πρόσβαση. Από τότε που ακούγονται αυτές οι φωνές, ο μύθος της Κουβανικής Επανάστασης έχει δεχθεί σημαντικά πλήγματα. Ο μονόλογος έχει πια αντικατασταθεί από μια πολυφωνική χορωδία, η οποία πρέπει και πάλι με κάποιο τρόπο να φιμωθεί από το καθεστώς, με τις κλασικές τεχνικές εκφοβισμού και δαιμονοποίησης. Είναι εμφανές ότι οι «ραουλιστικές αναμορφώσεις» που προωθεί ο κουβανός ηγέτης αναγγέλλοντας «αλλαγές για περισσότερο σοσιαλισμό», οδηγούν την Κούβα σε ένα είδος καπιταλισμού απαλλαγμένου από τα εργασιακά δικαιώματα και την κοινωνική ελευθερία.

Οι Κουβανοί απαντούν με τη δημιουργία αυτοσχέδιων δεκτών που μεταδίδουν τα απαγορευμένα τηλεοπτικά προγράμματα της Φλόριδας. Αντιγράφουν τις εκπομπές και τις μοιράζουν μέσα από ένα κρυφό δίκτυο, το οποίο οι αστυνομικοί δεν έχουν κατορθώσει να εξαρθρώσουν. Οι Αρχές καταδικάζουν τέτοια προγράμματα ως δείγμα καταναλωτισμού και κοινοτοπίας. Στην πραγματικότητα η κυβέρνηση τρέμει μπροστά στην ιδέα να στερηθεί το μονοπώλιο της πληροφόρησης. Γιατί πώς αλλιώς θα μάθουν τα παιδιά που μεγαλώνουν στην Κούβα να αγαπούν την Επανάσταση, αν όχι μέσα από κινούμενα σχέδια πλούσια σε πατριωτικά σλόγκαν;

Ωστόσο, ο καστρισμός τη χάνει αυτή τη μάχη. Η βιολογία οδηγεί αναπόφευκτα στο τέλος της ιστορικής γενιάς της Επανάστασης, το οικονομικό άνοιγμα δημιουργεί μια τάξη που δεν εξαρτάται από το κράτος, οι διαφωνούντες πλήττουν το διεθνές γόητρο της χώρας και η απώλεια ελέγχου στην πληροφόρηση έχει παρασύρει μαζί της την επιρροή του καθεστώτος στους πολίτες. Ολα αυτά είναι θανάσιμες απειλές για την τύχη του καστρισμού.

Η Γιοάνι Σάνσες είναι κουβανή ακτιβίστρια η οποία έχει αποκτήσει διεθνή φήμη μέσα από το μπλογκ Generation Y, που λειτουργεί παρά τους περιορισμούς λογοκρισίας από το καθεστώς. Το 2008 το όνομά της βρέθηκε στη λίστα των 110 προσώπων του περιοδικού «Τάιμ» με τη μεγαλύτερη επιρροή.