Η πολιτική τού ψηφιακά και αψήφιστα

Τον Αύγουστο του 2007, όταν οι πυρκαγιές αποτέφρωναν σχεδόν τη μισή Ελλάδα και οι φλόγες είχαν εισβάλει ανεμπόδιστες ώς και μέσα στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας, επτά χιλιάδες πολίτες συγκεντρωθήκαμε στο Σύνταγμα φορώντας μαύρα μπλουζάκια (τότε δεν προκαλούσαν τον σημερινό συνειρμό), σε μια σιωπηλή καταγγελία της αδιαφορίας του κράτους για την προστασία του φυσικού και του ιστορικού πλούτου της χώρας. Δεν είχαμε ανταποκριθεί στο κάλεσμα κάποιου κόμματος ή κάποιας οργάνωσης. Η συνεννόηση είχε γίνει μέσα από το Διαδίκτυο. Νομίζω πως ήταν η πρώτη στην Ελλάδα μαζική συγκέντρωση που οργανώθηκε με αυτόν τον τρόπο. Πολλοί βλέπαμε σε αυτό το γεγονός ένα ιστορικό ορόσημο, όχι μόνο για την παρέμβαση της κοινωνίας των πολιτών αλλά και για τη δημιουργία καινούργιων, μονιμότερων κινημάτων. Αμ δε.

Από τότε έχουμε δει παγκοσμίως πολλές και πολύ εντυπωσιακότερες από αυτήν κινητοποιήσεις ανθρώπων που χρησιμοποίησαν για τον συντονισμό τους τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με εντυπωσιακότερη ασφαλώς το πρελούδιο της Αραβικής Ανοιξης στην Αίγυπτο, πριν από τρία χρόνια. Κάθε φορά η εμφάνιση μιας τέτοιας συσπείρωσης πυροδοτούσε πανηγυρισμούς για τη θαυματουργή επίδραση του Ιντερνετ στην πολιτική ζωή, για την έλευση μιας λαμπρής εποχής στην αυτο-οργάνωση των μαζών, για την αρχή του τέλους των παραδοσιακού τύπου πολιτικών σχηματισμών. Και κάθε φορά δεν αργούσε να ακολουθήσει η απογοήτευση. Καμιά από αυτές τις κινητοποιήσεις δεν πέτυχε τον στόχο της και, πράγμα σημαντικότερο, καμιά δεν μετεξελίχθηκε σε κάτι ικανό να ξεπεράσει τον χρονικό ορίζοντα του εφήμερου.  

Ως άνθρωπος που προέρχεται από τον χώρο των φυσικών επιστημών και, επιπλέον, γαλουχήθηκε με τον τεχνολογικό ρομαντισμό των μυθιστορημάτων του Ιουλίου Βερν, δεν διακατέχομαι από την τεχνοφοβία πολλών Ελλήνων. Ούτε όμως από την επαρχιώτικη τεχνοπληξία ορισμένων άλλων Ελλήνων, που τρέφουν το αίσθημα ανωτερότητάς τους με το να κηρύσσουν στους ιθαγενείς ως κάτι πρωτοποριακό και θεσπέσιο το ευαγγέλιο μιας πίστης μαραμένης προ πολλού στα μέρη όπου γεννήθηκε. Κατανοώ και χαιρετίζω τις δυνατότητες που προσφέρουν οι τεχνολογικές καινοτομίες, αλλά έχω επίγνωση των ορίων και των κινδύνων τους. Το Διαδίκτυο είναι πράγματι μια επανάσταση στην πληροφόρηση, τη διάχυση της γνώσης, την επικοινωνία. Αλλά δεν είναι επανάσταση στην πολιτική οργάνωση των μαζών και στον πολιτικό διάλογο.

Στο Διαδίκτυο μπορεί κανείς να βρει αναρτημένες εξαιρετικές πολιτικές αναλύσεις, σχόλια, ακόμη και εποικοδομητικές πολιτικές προτάσεις. Είναι όμως αριθμητικά ασήμαντα όλα αυτά μπροστά σε μια ιλιγγιώδη ποσότητα τερατωδών θεωριών, ανυπόστατων φημών, αλήτικων συκοφαντιών και ηλίθιων γνωμών, που αναπαράγονται μάλιστα με ασύγκριτα ταχύτερους ρυθμούς από ό,τι εκείνα. Θα  πει κανείς ότι αυτό δεν λείπει ούτε στα παραδοσιακά ΜΜΕ. Τι να κάνουμε, οι κακοήθεις και οι βλάκες έχουν παντού γερή εκπροσώπηση. Υπάρχουν όμως δύο σημαντικές διαφορές. Η πρώτη είναι ότι στον έντυπο λόγο η επωνυμία του συντάκτη ή του εκδότη περιορίζει αισθητά την ασυδοσία (εύκολα μπορείς να βρεθείς εκτεθειμένος και να υποστείς τις συνέπειες, όχι απαραιτήτως του νόμου). Η δεύτερη, και ακόμη σημαντικότερη, είναι ότι στον ανιεράρχητο, από τη φύση του, παγκόσμιο ιστό όλα τα κείμενα συνυπάρχουν ισότιμα και αδιαβάθμητα. Ο καθένας μπορεί πολύ εύκολα να ανακαλύψει πράγματα που τον βολεύουν ή τον εντυπωσιάζουν και να τα δεχτεί ως έγκυρα, αφού η οριζόντια και ομοιόμορφη παράταξη των αναρτήσεων υποβάλλει την ιδέα της ισοκυρίας τους.  

        

Ολα αυτά είναι γνωστά. Τα γνωρίζουν και οι φανατικοί της διαδικτυακής επικοινωνίας. Ο αντίλογός τους είναι ότι οι υπεύθυνοι, εχέφρονες, υποψιασμένοι χρήστες ξέρουν να διακρίνουν τις έγκυρες αναρτήσεις μέσα στον σωρό των άλλων. Ξέρουν να ξεσκαρτάρουν τις πληροφορίες, να αξιοποιούν δημιουργικά τις αξιόπιστες, να συζητούν σοβαρά με άλλους χρήστες, να κρίνουν.

Αναμφίβολα ξέρουν. Αλλά σημαίνει αυτό κάτι για την προοπτική μαζικής πολιτικής δράσης; Δεν παραπέμπει άραγε σε μια ιδανική κοινότητα ιδανικών συνομιλητών, οι οποίοι διαλέγονται απόλυτα ορθολογικά σε συνθήκες συναισθηματικής αποστείρωσης, απαλοιφής των συναισθημάτων εκείνων που δεν κοινωνούνται με γραπτές περιγραφές αλλά παράγονται με τη ζωντανή παρουσία του άλλου και η αλληλεπίδρασή τους παίζει καίριο ρόλο στην ανάπτυξη του πολιτικού φρονήματος; Το πλησιέστερο αντίστοιχο που μπορώ να σκεφτώ για μια τέτοια αριστοκρατική αντίληψη της πολιτικής είναι η Δράση του κ. Μάνου. Ενα άλλο, από τον χώρο της ιστορίας των πολιτικών ιδεών, είναι η ηγετική τάξη των φιλοσόφων στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα. Τέτοια σώματα μπορεί να είναι ό,τι πρέπει για λέσχες ιδεολογικοπολιτικού προβληματισμού ή για ομάδες τύπου think tank, όχι όμως για μαζικές κινητοποιήσεις με προϋποθέσεις διάρκειας.

Μιλάμε, εννοείται, για μια μαζικότητα με θετικό περιεχόμενο. Γιατί από μια άλλη άποψη, το Διαδίκτυο έφερε πράγματι επανάσταση στην πολιτική. Αντιδραστική επανάσταση όμως. Ποτέ η πολιτική παραπληροφόρηση δεν ήταν ευκολότερη, μαζικότερη και αποτελεσματικότερη, ποτέ δεν εξαπλώνονταν και δεν παγιώνονταν γρηγορότερα οι πιο ανόητες και επικίνδυνες πεποιθήσεις. Είναι πολύ αμφίβολο π.χ. αν χωρίς το Διαδίκτυο η πίστη στην αυθεντικότητα των «Πρωτοκόλλων των Σοφών της Σιών» ή της περιβόητης δήλωσης του Κίσινγκερ για τον ελληνικό λαό θα είχε τόση αντοχή, κι ας έχει αποδειχθεί από παλιά και επισημανθεί κατά κόρον η πλαστότητα των μεν, η ανυπαρξία της δε. Θα άξιζε τον κόπο να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στην εκλογική επιρροή της Χρυσής Αυγής και την εκπληκτικά δραστήρια παρουσία ακροδεξιών ομάδων στο Ιντερνετ.

Τέτοια φαινόμενα μας οδηγούν σε μια παράδοξη, ανησυχητική διαπίστωση. Ενώ το Διαδίκτυο διαφημίζεται ως η αποθέωση της ανοιχτής, ελεύθερης, άμεσης και πάνδημης επικοινωνίας, στην πράξη δημιουργεί κλειστούς, αυτοτροφοδοτούμενους ιδεολογικούς κόσμους που δεν συνομιλούν, δεν αλληλεπιδρούν και συνήθως δεν αντιλαμβάνονται καν ο ένας την ύπαρξη του άλλου. Οι περισσότεροι χρήστες αναζητούν, βρίσκουν, προσέχουν μόνον ό,τι επιβεβαιώνει τις δοξασίες και τις προκαταλήψεις τους και αγνοούν όλα τα άλλα. Συμβαίνει αναλογικά ό,τι συνέβη με την ενσωμάτωση της παραλογοτεχνίας στις σοβαρές σειρές των εκδοτικών οίκων: η «δημοκρατική» συνύπαρξη δεν έφερε τη διαπίδυση ενός μέρους τουλάχιστον του αναγνωστικού κοινού προς το καλό βιβλίο, όπως έλπιζαν μερικοί, αλλά επικύρωσε, ενίσχυσε και έκανε ακόμη χειρότερο το κακό βιβλίο.

Και, επιτέλους, ας συνειδητοποιήσουμε κάτι αυτονόητο, ένα από τα πολλά αυτονόητα που οι πολιτισμικές έξεις μας τα μετατρέπουν σε στερνή, δηλαδή αργοπορημένη γνώση: ούτε πολιτικός διάλογος ούτε πολιτική σκέψη παράγεται με tweets, likes και don’t likes.