Αθέατη. Αθόρυβη. «Φτωχός συγγενής» της ευγενούς κλασικής κιθάρας. Αντικαθιστά το λαούτο ή το ούτι. Εύκολη. Αγνωστη. Αν το μπουζούκι για περίπου οκτώ δεκαετίες υπήρξε το ηγεμονικό όργανο της λαϊκής ορχήστρας, των ηχογραφήσεων, της συλλογικής κουλτούρας, η λαϊκή (προσέξτε: λαϊκή) κιθάρα έμοιαζε με το συμπλήρωμά του ή με τον αθόρυβο παραστάτη του. Και δεν ήταν τυχαίο πως για χρόνια στα εγχειρίδια ήταν απούσα, ενώ στη μουσική εκπαίδευση αγνοήθηκε σκανδαλωδώς.
Κι όμως σήμερα, που παίρνει κεφάλι η άποψη και η θεωρία και στο πεδίο της μουσικής ένας αφρός νέων μορφωμένων δεξιοτεχνών και δασκάλων αποφοιτούν από το Τμήμα Λαϊκής & Παραδοσιακής Μουσικής του ΤΕΙ Ηπείρου ή από τα μουσικά σχολεία, η λαϊκή κιθάρα φαίνεται πως παίρνει την εκδίκησή της και γίνεται αντικείμενο αυτοτελούς διδασκαλίας και έρευνας. Σε αυτό το πλαίσιο, το προσεχές και για πρώτη φορά στην Ελλάδα τριήμερο φόρουμ με συναυλίες, εισηγήσεις, εκθέσεις, σεμινάρια και ανταλλαγές στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο θα θέσει εκ νέου στην ατζέντα το λαϊκό όργανο που είναι αυτοδύναμο, έχει μακρά ιστορία και συμβολή στο ευρύτερο ρεπερτόριο, αλλά υπήρξε και στυλοβάτης του λαϊκού γλεντιού.
Ο προσεχτικός ακροατής καταλαβαίνει πως η κιθάρα του Κώστα Καπετάνιου που ακούγεται στον «Σκληρό Χωρισμό» με την Καίτη Γκρέυ και τον Αντώνη Μουστάκα δεν είναι απλά κάτι συνοδευτικό ενός σουξέ. Το ίδιο ισχύει για δεκάδες τραγούδια που η κιθάρα έχει συνοδευτικό ρόλο (πάντως πολύτιμο) ή που γίνεται σολιστικό όργανο. Θυμηθείτε ή ξανακούστε για παράδειγμα τον «Αλλάχ» με τον Νίκο Γούναρη και δώστε βάση στο σόλο του.
Κι αν έχουν ωριμάσει οι συνθήκες για να αντιμετωπιστεί μουσικολογικά (και γιατί όχι και κοινωνικά) αυτό το λαϊκό όργανο, έχει αξία να γίνει αρχικά μια αναδρομή στις πρώτες ορχήστρες και στη διαμόρφωση του αστικού λαϊκού τραγουδιού εκεί στα τέλη του 19ου αιώνα, που βρίσκουμε την κιθάρα σε όλες τις ορχήστρες. Ο πρώτος κιθαρίστας στη δισκογραφία για τον οποίο υπάρχουν κάποια στοιχεία είναι ο Σωτήρης Χλιμίντζας. Ακούστε τώρα το παράξενο με αυτόν: Αν και τον βρίσκουμε σε δεκάδες ηχογραφήσεις της His Masters Voice, που σημαίνει πως ήταν αρκετά ικανός να προσαρμόζεται στο ρεπερτόριο κάθε φορά, ο ίδιος ήταν… τραγουδιστής του μελοδράματος.
ΟΙ ΠΡΩΤΕΡΓΑΤΕΣ. Λίγο αργότερα, βέβαια, με την αποκρυστάλλωση του σμυρναίικου τραγουδιού και τον μετασχηματισμό της λαϊκής ορχήστρας, έχουμε τα πρώτα μεγάλα ονόματα κιθαριστών με την αποκλειστική έννοια του όρου: Καρίπης. Σκαρβέλης. Δούσας. Κατσαρός. Κωστής. Εκείνη την εποχή, στα μέσα του 1930, έχει τον ρόλο σολιστικού οργάνου και σε αρκετά «μάγκικα» της εποχής ακούμε δύο κιθάρες μόνο: τα «Υπόγα», «Βασίλισσα», «Χτες το βράδυ στου Καρίπη» είναι ενδεικτικά μερικά ρεμπέτικα όπου το όργανο δείχνει τα «δόντια» του.
Τα πράγματα αλλάζουν μετά το 1934 και την επιτυχία της ξακουστής Τετράδας του Μάρκου Βαμβακάρη, όπου το μπουζούκι αναδεικνύεται επικεφαλής της ορχήστρας και η κιθάρα γίνεται το συνοδευτικό και ρυθμικό όργανο. Μέχρι και τη δεκαετία του ’50 ας μην ξεχνάμε πως δεν έχουμε την ύπαρξη κρουστών και άρα η κιθάρα επιφορτίζεται και με αυτόν το ρόλο (ρυθμική συνοδεία). Σπουδαίοι δεξιοτέχνες όπως ο Στέλιος Χρυσίνης αποτελούν τα πιο εμβληματικά πρόσωπα αυτής της περιόδου, ενώ και μεγάλοι σολίστες του μπουζουκιού, όπως ο Μανώλης Χιώτης, ο Δημήτρης Στεργίου ή Μπέμπης, ο Γιάννης Σταματίου ή Σπόρος, παίζουν και ηχογραφούν ταυτόχρονα και με κιθάρες.
Ενδεικτικά, μερικά αριστουργηματικά παιξίματα είναι το «Μακπουλέ» όπου ακούγεται η κιθάρα του Χιώτη ή το «Βουνό με το βουνό» όπου έχουμε τη σύμπραξη των Χιώτη και Μπέμπη με κιθάρες (και επιρροή από Τζάνγκο Ράινχαρντ) ή του Σπόρο με τον Γιάννη Τατασόπουλο στο «Φτωχομπούζουκο».
Και τα επόμενα χρόνια έχουμε μεγάλους λαϊκούς κιθαρίστες, όπως ο Γιάννης Δέδες, ο Κώστας Καπετάνιος και ο Μάριος Κώστογλου, μέχρι τους πιο σύγχρονους μετασχηματισμούς. Τι γίνεται όμως σήμερα; «Η κιθάρα δεν είναι δυστυχώς αναγνωρισμένο όργανο από το υπουργείο Πολιτισμού, ενώ ας πούμε η κλασική κιθάρα είναι. Κι όμως είναι σολιστικό όργανο με απεριόριστες δυνατότητες και με πολυφωνική δυναμική που έγινε στα χέρια των λαϊκών μουσικών όχημα μιας αυθεντικής αισθητικής, που όχι μόνο δεν είναι στατική και περιορισμένη, αλλά αντίθετα εξελίσσεται με τρόπο εντυπωσιακό τα τελευταία εκατό χρόνια, προσαρμοζόμενη στις πολιτισμικές και αισθητικές εξελίξεις» δηλώνει στα «ΝΕΑ» ο κιθαρίστας και δάσκαλος Δημήτρης Μυστακίδης.
Ο τελευταίος είναι η «ψυχή» του τριήμερου φόρουμ που θα γίνει στη Θεσσαλονίκη, ενώ μόλις πριν από λίγες ημέρες κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Η λαϊκή κιθάρα» (εκδ. Πριγκηπέσσα). Ο ίδιος γοητεύθηκε πρώτη φορά από τον ήχο της λαϊκής κιθάρας του Γιάννη Δέδε στην ηχογράφηση του Τσιτσάνη στο Χάραμα, ενώ αμέσως μετά, ενώ σπούδασε μπάσο, συνόδευσε και συνοδεύει με την κιθάρα του όλο τον αφρό των ελλήνων ερμηνευτών, από τον Νίκο Παπάζογλου και τον Γιώργο Νταλάρα μέχρι τον Θανάση Παπακωνσταντίνου, για πάνω από είκοσι χρόνια.
Καθηγητής στο ΤΕΙ Αρτας από το 2002, ο ίδιος έβγαλε δεκάδες μαθητές (μεγάλο το ενδιαφέρον σήμερα από τους νεότερους, σημειώνει κατηγορηματικά), ενώ πλάι στον βιοπορισμό του επιχείρησε αυτοτελείς παραστάσεις πάνω στο λαϊκό όργανο, όπως στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών πριν από δύο χρόνια με τον Γιώργο Νταλάρα ή πιο πρόσφατα με τον Ευγένιο Βούλγαρη σε σκηνές της Αθήνας, αλλά και δισκογραφικά εγχειρήματα όπως το «16 ρεμπέτικα τραγούδια παιγμένα με κιθάρα» ή πιο πρόσφατα το «Ψιθυρίζοντας το ρεμπέτικο».
«Ο Μάλαμας ή ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου στα κομμάτια τους ενσωματώνουν τεχνικές ή στοιχεία από τη λαϊκή κιθάρα του ρεμπέτικου. Η κιθάρα είναι ένα παρθένο περιβόλι για έρευνα και πειραματισμό και στο επίκεντρο της ζωής μου τα τελευταία χρόνια –πλάι τους αλλά και μόνος μου» συμπληρώνει ο Μυστακίδης και μια νέα χορεία παικτών σήμερα (Αντιγόνη Μπούνα, Δημήτρης Μηταράκης, Βασίλης Σκούτας, Κωστής Κωστάκης, Μανώλης Πορφυράκης, Δημήτρης Σφίγγος) επανανοηματοδοτούν τον ρόλο του οργάνου.
INFO
«H λαϊκή κιθάρα», ένα ετήσιο forum για τις ζωντανές μουσικές παραδόσεις από το Τμήμα Λαϊκής και Παραδοσιακής Μουσικής του ΤΕΙ Ηπείρου, με συναυλίες, εισηγήσεις, εκθέσεις παλιών και νέων οργανοποιών και σεμινάρια υπό την αιγίδα του Δήμου Θεσσαλονίκης στις 9, 10 και 11 Μαΐου στο Γενί Τζαμί. Το βιβλίο του Δημήτρη Μυστακίδη «Η λαϊκή κιθάρα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πριγκηπέσσα.
Σχόλια
