[Γνώμη] Η λάθος νοσταλγία της Τουρκίας

Οι διαδηλωτές που γεμίζουν τους δρόμους της Κωνσταντινούπολης και άλλων τουρκικών πόλεων εδώ και σχεδόν τρεις εβδομάδες παραπονούνται πως το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Πρωθυπουργού Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, το ΑΚΡ, έχει υιοθετήσει μια ολοένα και πιο αυταρχική συμπεριφορά που απειλεί τις θεμελιώδεις ατομικές ελευθερίες. Δυσανασχετούν επίσης με την τάση του να ανακατεύεται στην προσωπική ζωή των πολιτών – καταδικάζοντας τις αμβλώσεις ή επιχειρώντας να ελέγξει την πώληση και την κατανάλωση αλκοόλ.

Αλλά ο Ερντογάν δεν είναι ο πρώτος τούρκος ηγέτης που φλερτάρει με τον αυταρχισμό και την κοινωνική μηχανική. Εχει σημασία να το θυμόμαστε αυτό, διότι πολλοί από τους αντιπάλους του γυρίζουν πίσω σε ένα νοσταλγικό παρελθόν, όπως επιβεβαιώνει η πληθώρα τουρκικών σημαιών και πορτρέτων του ιδρυτή της τουρκικής δημοκρατίας, του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.

Προτού ισχυριστούμε πως οι κινήσεις του Ερντογάν μπορεί να αντιμετωπιστούν με μια επιστροφή στα θεμέλια της κοσμικής δημοκρατίας, καλό είναι να θυμηθούμε πως η Τουρκία δεν ήταν δημοκρατία έως το 1950· και πως την κυβέρνησαν συνεχόμενα από το 1923 έως το 1946 δύο ηγέτες χωρίς αντίπαλο, ο Ατατούρκ και ο Ισμέτ Ινονού, ενδεδυμένοι αμφότεροι με δικτατορικές εξουσίες· και πως η δημοκρατία της «διακόπηκε» τρεις φορές από στρατιωτικά πραξικοπήματα ή επεμβάσεις, το 1960, το 1971 και το 1980, για να μην αναφερθούμε στο αποτυχημένο πραξικόπημα του 1997. Επιπλέον, η τουρκική «κοσμικότητα» συχνά περιθωριοποιούσε και καταπίεζε εκείνους που εξέφραζαν ανοιχτά τα θρησκευτικά τους πιστεύω· οι μαντιλοφορούσες γυναίκες εξοβελίστηκαν από τα πανεπιστήμια και λιγοστές προστασίες δίνονταν στις θρησκευτικές μειονότητες.

Το παρελθόν της Τουρκίας έχει λίγα να προσφέρει από πλευράς δημοκρατικής έμπνευσης. Η ειρωνεία είναι πως υπάρχουν μηδαμινές διαφορές ανάμεσα στη νοσταλγία για την κοσμικότητα της εποχής Ατατούρκ και στην εξύμνηση του οθωμανικού αυτοκρατορικού παρελθόντος από το AKP. Αμφότερες στηρίζονται στην επανεφεύρεση μιας φανταστικής χρυσής εποχής – η πρώτη με έμφαση στην κοσμικότητα, η δεύτερη με έμφαση στην ισλαμική ταυτότητα. Αμφότερες κοιτάζουν πίσω με τρυφερότητα αυταρχικά καθεστώτα, γεγονός που τις καθιστά ακόμα πιο αναξιόπιστες ως πολιτικά πρότυπα για ένα δημοκρατικό παρόν και μέλλον. Το σημερινό κίνημα διαμαρτυρίας δεν είναι για το παρελθόν· είναι για το σήμερα και το αύριο. Ξεκίνησε διότι μια νέα γενιά ήθελε να υπερασπιστεί το πάρκο Γκεζί, έναν δημόσιο χώρο πρασίνου, απέναντι στον βίαιο, βάναυσο τρόπο με τον οποίο προσπάθησε η κυβέρνηση να το θυσιάσει στους θεούς του νεοφιλελευθερισμού και του νεοοθωμανισμού με ένα σχέδιο κατασκευής ρεπλίκας οθωμανικού στρατώνα, εμπορικού κέντρου και διαμερισμάτων.

Η πραγματική πρόκληση για τους διαδηλωτές, λοιπόν, είναι να διασφαλίσουν πως το κίνημα δεν θα καταληφθεί από μια κεμαλική αντίδραση που επιδιώκει να συρρικνώσει τα περίπλοκα κοινωνικά προβλήματα της Τουρκίας σε μια απλοϊκή διχοτόμηση μεταξύ Ισλάμ και κοσμικότητας.

Ο Εντέμ Ελντέμ είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου