Μια Εθνική Ελλάδος για την κρίση

Σε λίγες ημέρες συμπληρώνεται ένας χρόνος από τις κρίσιμες εκλογές του Ιουνίου 2012. Καιρός κατάλληλος λοιπόν για μια καταγραφή της κατάστασης. Αρχίζοντας από το βασικό: η πρώτη μάχη έχει κερδηθεί. Ο ορατός κίνδυνος άμεσης εξόδου από το ευρώ παρήλθε και η αίσθηση έκτακτης ανάγκης φθίνει. Ομως, η προοπτική μεσοπρόθεσμης περιθωριοποίησης της χώρας μέσα ή έξω από το ευρώ παραμένει, και δεν έχει γίνει ακόμα επαρκώς αντιληπτή έτσι ώστε να ενεργοποιήσει τα εθνικά ανακλαστικά και να κινητοποιήσει τις αντίστοιχες δυνάμεις. Η περσινή έκτακτη κατάσταση λύθηκε σε μια δημοψηφισματική εκλογική αναμέτρηση «ευρώ ή δραχμή», δίλημμα άκρως πραγματικό την εποχή εκείνη όπως αποδεικνύεται έκτοτε καθημερινά από την εμφανή προγραμματική αντιφατικότητα του ΣΥΡΙΖΑ και λοιπών αντιμνημονιακών δυνάμεων. Αντιθέτως, το νέο μεσοπρόθεσμο στοίχημα δεν λύνεται με «δημοψήφισμα», γιατί στην ουσία είναι ταυτόσημο με την κοινωνική και πολιτική ανασυγκρότηση της χώρας. Και αυτή δεν γίνεται με Μνημόνια και διεθνείς επιτηρήσεις, αλλά με εθνική απόφαση, πολιτικό σχέδιο και κοινωνική εγρήγορση.

Στη νέα πολιτική φάση που έχουμε εισέλθει συνυπάρχουν οι δύο χρόνοι. Από τη μια, το παρόν της έκτακτης ανάγκης, ο συνεχιζόμενος αγώνας εθνικής και κοινωνικής επιβίωσης. Από την άλλη, το προσεχές μέλλον μιας χώρας που επιβίωσε αλλά κινδυνεύει να φυτοζωεί επί μακρόν αν δεν πάρει την τύχη στα χέρια της. Χρειαζόμαστε μια τομή εφάμιλλη της Μεταπολίτευσης. Αλλιώς η «θανάσιμη τριάδα» – αναποτελεσματικό μοντέλο ανάπτυξης, κρατικιστικό – πελατειακό πολιτικό σύστημα, εθνικολαϊκιστική ιδεολογία αριστερής ή ακροδεξιάς κατεύθυνσης – θα μπλοκάρει και πάλι τη χώρα.

Ας είμαστε όμως προσεκτικοί. Η συχνή αναφορά σε νέα Μεταπολίτευση συσκοτίζει παρά φωτίζει την ιστορική συγκυρία που ζούμε. Το πρόβλημά μας δεν είναι συνταγματικό. Οπως έγκυρα επισημαίνεται, «τα περισσότερα ζητήματα που έχουν τεθεί για την (επικείμενη;) συνταγματική αναθεώρηση αποβλέπουν στη δημιουργία εντυπώσεων και όχι στην εξυγίανση του πολιτικού συστήματος και την έξοδο από την κρίση» (Ν. Αλιβιζάτος, Ποια δημοκρατία για την Ελλάδα μετά την κρίση; Πόλις, 2013, σ. 143).

Τελείως διαφορετικό είναι εξάλλου το ιστορικοπολιτικό πλαίσιο. Τότε υπήρχε ένα ανοδικό κοινωνικό κύμα, ένα απελευθερωτικό γεγονός και μια πολιτική ευφορία παρά τη δραματική κυπριακή κρίση. Τα κόμματα διδαγμένα από το παρελθόν συνομιλούσαν ήδη με το μέλλον. Τώρα έχεις μια κοινωνία ασφαλώς πολύ πιο ώριμη και σοβαρή από όσο η υστερία των ΜΜΕ και η καταστροφολογία των αντιπολιτεύσεων προβάλλουν, αλλά πάντως μια κοινωνία παραζαλισμένη. Ενα μέρος αγωνίζεται να επιβιώσει, ένα άλλο, το μεγαλύτερο, δεν έχει καταλάβει ακόμα πόσα χρήματα έχουν μείνει στην τσέπη του ώστε να κάνει το αναγκαίο νέο σχέδιο ζωής. Γι’ αυτό άλλωστε η «πίεση από τα κάτω» ήταν και εξακολουθεί να είναι συντηρητικού χαρακτήρα: διατήρηση ή νοσταλγία των κεκτημένων. Στην προηγούμενη φάση (μέσα 2011 – τέλη 2012) αυτός ο συντηρητισμός  εκδηλώθηκε κυρίως με την αγανάκτηση. Πολύ οργή, διάχυτη ανομία, λίγη πολιτική. Τώρα η αγανάκτηση καταλάγιασε για ποικίλους λόγους, αλλά η πίεση για μια αναγεννητική πολιτική εκφράζεται μόνο από περιορισμένες κοινωνικές ομάδες, μικρές για να δημιουργήσουν ρεύμα.

Ετσι, η πολιτική και προγραμματική ατζέντα της νέας φάσης θα διαμορφωθεί αρχικά «από τα πάνω». Αυτό όμως δεν σημαίνει επιβολή πολιτικής από μια ελίτ στο όνομα κάποιων εξωτερικών αναγκαιοτήτων. Σημαίνει ότι μια εθνική ηγεσία λειτουργεί ως οφείλει, καθοδηγητικά σε μια συγκυρία όπου η κοινωνία έχει αποδιαρθρωθεί και ζητά κατεύθυνση και στόχους. Αν οι ηγεσίες ανταποκριθούν, θα είναι μια πράξη δημοκρατίας με λαϊκή διάσταση και αντιλαϊκιστική επίδραση.

Οπως στη σύγκρουση του Ιουνίου του 2012, έτσι και σήμερα η διαμόρφωση της στρατηγικής για την αναδιάρθρωση της χώρας σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα επαφίεται στην πρωτοβουλία της φιλοευρωπαϊκής Ελλάδας που εκφράζεται από τα τρία κυβερνητικά κόμματα, χωρίς να εξαντλείται σε αυτά. Σχεδόν διά της εις άτοπον απαγωγής. Στο ακροδεξιό άκρο η ΧΑ κείται εκτός συνταγματικού τόξου και το κόμμα του κ. Καμμένου εκτός του συγκροτημένου λόγου. Στον αριστερό χώρο, ο ΣΥΡΙΖΑ παραμένει κόμμα υπό διαμόρφωση με ασαφή προοπτική και το ΚΚΕ εθελοντικά απόμακρο. Φαίνεται ίσως παράδοξο. Οι εκλογές του Ιουνίου 2012 διαμόρφωσαν ένα πολυκομματικό, σχεδόν κατακερματισμένο σύστημα, το οποίο όμως προς το παρόν καθιστά δυνατή μία και μόνη κυβερνητική λύση. Γι’ αυτό άλλωστε μπορεί να θεωρηθεί μεταβατικό. Και οι χρόνοι της μετάβασης θα εξαρτηθούν κατά κύριο λόγο από δύο παράγοντες: την πιθανότητα να εξελιχθεί ο ΣΥΡΙΖΑ σε αξιόπιστο κόμμα εξουσίας με δυνατότητες συμμαχιών και την ικανότητα του κεντροαριστερού χώρου να ανασυγκροτηθεί σε ενιαία παράταξη. Πιθανόν οι δύο διεργασίες να επικαλυφθούν.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η υπεροχή της φιλοευρωπαϊκής Ελλάδας είναι πρωτογενούς χαρακτήρα και επιβεβαιώνεται πέρα από πολιτικές και πρόσωπα. Διαθέτει μια καθαρή, συνεκτική και ρεαλιστική «εικόνα της Ελλάδας» με ιστορικό βάθος και συνέχεια, όπως επίσης και μια σαφή άποψη για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Συνδυάζει έτσι την προοδευτικότητα, που εξακολουθεί να ενυπάρχει στο ευρωπαϊκό μοντέλο, με το αίσθημα συντήρησης και ασφάλειας που εμπνέει η γεωπολιτική προσήλωση της Ελλάδας σε έναν ισχυρό παγκόσμιο πόλο. Χάρη σε αυτά τα χαρακτηριστικά η φιλοευρωπαϊκή Ελλάδα λειτούργησε στις παρούσες έκτακτες καταστάσεις σαν συμπαράταξη δυνάμεων της Δεξιάς, του Κέντρου και της Αριστεράς, αδιανόητη σε άλλες εποχές.

Στη νέα όμως φάση αυτή η πρωτογενής υπεροχή πρέπει να αποτυπωθεί πιο συγκεκριμένα στην επεξεργασία μιας μεσοπρόθεσμης στρατηγικής αναδιάρθρωσης της χώρας. Κινητήριος μοχλός αυτής της απόπειρας είναι τα τρία κυβερνητικά κόμματα. Πρώτον, γιατί, όπως είπαμε, η συνεργασία τους αποτελεί το μόνο βιώσιμο κυβερνητικό σχήμα. Δεύτερον, γιατί το μέγεθος της κρίσης υπερβαίνει τις δυνατότητες διαχείρισής της από μία μόνο παράταξη – και αυτό θα ήταν καλό να το σκεφτούν όσοι άκαιρα ονειρεύονται νέες αυτοδυναμίες.

Οι εμφανιζόμενοι ανταγωνισμοί στο εσωτερικό της τρικομματικής κυβέρνησης αντικατοπτρίζουν από τη μια τις δυσκολίες του καινούργιου, καθώς στην Ελλάδα δεν υπάρχει εμπειρία συνεργασιών, και από την άλλη τις εμμονές των κομματικών μηχανισμών στο παρελθόν, στις παλαιές πρακτικές και στην παλαιά πολιτική κουλτούρα που χρεοκόπησαν τη χώρα. Είναι όμως σαφές ότι οι κυβερνητικοί εταίροι θα αλληλοϋπονομευθούν αν παγιώσουν ένα καθεστώς συνεχούς εσωτερικού ανταγωνισμού. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι η εμμονή στη σταθερότητα και η συνειδητοποίηση ότι η φιλοευρωπαϊκή Ελλάδα υπερβαίνει την τρικομματική συνεργασία, και ακόμα περισσότερο τους τρεις κομματικούς μηχανισμούς. Την επαύριον των εκλογών του Ιουνίου 2012 υπήρχε διάχυτη η ελπίδα ότι οι ηγεσίες των τριών κομμάτων που προς τιμήν τους έκαναν το μεγάλο άλμα της συνεργασίας, θα κατέβαζαν στο γήπεδο μια Εθνική Ελλάδος για να αντιμετωπίσουν την κρίση. Θα κινητοποιούσαν δηλαδή ευρύτατες δυνάμεις εγνωσμένου κύρους, ηθικής και γνώσης, χωρίς να τις μετρούν με την κομματική μεζούρα και τις ποσοστώσεις.

Θα ήταν μια καλή ιδέα, στην έναρξη της νέας πολιτικής φάσης, να αναθερμάνουν αυτή την ελπίδα. Γιατί η διαμόρφωση μιας μεσοπρόθεσμης στρατηγικής αναδιάρθρωσης της χώρας δεν γίνεται σε διακομματικές συσκέψεις αλλά στο ανοιχτό πεδίο της δημόσιας σφαίρας και των κοινωνικών διεργασιών.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.