28 Πρόσωπα ζητούν αναγνώστη

Με ποιο από τα 28 ονόματα ξεκινάει κανείς, όταν έχει στα χέρια του ένα τέτοιο βιβλίο («Πρόσωπα», εκδόσεις Πόλις, Μάιος 2013); Οι περισσότεροι γνωστοί μου θα αρχίσουν από τις δύο συνεντεύξεις του Φίλιπ Ροθ και θα ζηλέψουν –με την καλή έννοια, αν και δεν παίρνω όρκο- τη συνάδελφο Μαριλένα Αστραπέλλου που έφτασε ως τον «μικρό πράσινο παράδεισο» του Γουώρεν, για να τον συναντήσει. Ξέρω και καναδυό που θα πετάξουν τη σκούφια τους για τον Ραλφ Στέντμαν, την Ναν Γκόλντιν και τον Τζέφρυ Ευγενίδης.

Τα ονόματα, ωστόσο, δεν παίζουν και τόση σημασία, όπως αποδεικνύει η αφόρητη επαγγελματική ρουτίνα. Ούτε χρειάζεται να βαυκαλιζόμαστε ότι μια συνέντευξη είναι εξαιρετική από την αρχή μέχρι το τέλος. Πλησιάζεις ένα «ιερό τέρας» και με το που τελειώνει η συζήτηση θέλεις να βάλεις τα γέλια από την αμήχανη πεζότητα που αντιμετωπίζεις. Και άλλες φορές βρίσκεσαι μουδιασμένος απέναντι σε ένα όνομα της «δεύτερης γραμμής» που βγάζει τίτλο στα πρώτα πέντε λεπτά.

Στην επιλογή αποσπασμάτων που ακολουθεί –πολύ προσωπική και σαφώς όχι εξαντλητική- το κριτήριο δεν ήταν το όνομα του συνεντευξιαζόμενου. Σαν να είχε περάσει μπλάνκο από πάνω του την ώρα της ανάγνωσης. Κριτήριο ήταν εκείνη, η μία ιδέα που μετά την πρόσκρουση στην ήρεμη επιφάνεια της καθημερινότητας δημιουργεί ομόκεντρους κύκλους για το υπόλοιπο της ημέρας – στο γραφείο, το μετρό και το δωμάτιο. Και τότε αξίζει να πεις –όπως σίγουρα έκανε η Μαριλένα- ότι άξιζε που έμεινες άγρυπνος για να διαβάσεις και το τελευταίο βιβλίο του συγγραφέα, που ξόδεψες ένα σωρό χαρτιά με σημειώσεις επί παλαιότερων συνεντεύξεων, που έμεινες κρεμασμένος πάνω από το τηλέφωνο ή την οθόνη του υπολογιστή περιμένοντας ένα απαντητικό email στα εισερχόμενα.

Φίλιπ Ροθ. Εντελώς απονοεχοποιητικός, διαλύει το μύθο που θέλει τους συγγραφείς παντογνώστες και μικρούς θεούς. Αυτούς τους συγγραφείς δεν αγαπάμε κατά βάθος;

Οι αναγνώστες κάνουν πάντα αυτή την ερώτηση στους συγγραφείς: “Τι έκανε ο ήρωας ώστε να αξίζει αυτή τη μοίρα;” Η απάντησή μου: “Δεν έχω ιδέα”. Διότι δεν είμαι μοιρολάτρης. Είμαι ένας αναρχικός όσον αφορά τη μοίρα. Η τύχη είναι ο μεγάλος αναρχικός. Ανακατεύει τα πάντα. Το “έγκλημα” δεν συνδέεται πάντα με την τιμωρία. Πολλοί άνθρωποι είναι τέρατα, αλλά τίποτε κακό δεν τους συμβαίνει.

Ντόρις Λέσινγκ. Μια εξαιρετική περιγραφή του Λονδίνου, το 1949, από μία συγγραφέα που ποτέ δεν ανέτρεψε τις –προσωπικές- χαμηλές προσδοκίες απέναντί της. Κι όμως…

Ήρθα σε ένα μέρος όπου όλα ήταν σκοτεινά. Το Λονδίνο είχε βομβαρδιστεί πολύ άσχημα. Μέχρι να έρθουν οι Ιταλοί και οι Ινδοί με τα φτηνά τους εστιατόρια και τα καφέ, ήταν αδύνατο να φας έξω. Το φαγητό ήταν χάλια. Κοίταζα το κόκκινο των λεωφορείων και των ταχυδρομικών κουτιών για να χορτάσω λίγο χρώμα. Και αυτό όμως ήταν τόσο σκονισμένο και γκρίζο. Έπειτα από δέκα χρόνια όμως η κατάσταση άλλαξε. Υπήρχε η νέα γενιά που έβρισκε τον πόλεμο πληκτικό και ζούσε μαζί με τους ανθρώπους που είχαν ζήσει τον πόλεμο. Αυτοί οι νέοι άνθρωποι γελούσαν. Τότε θεωρούσα ότι ήταν απαίσιο επειδή πίστευα πως ξεχνούσαν όσα είχαν περάσει οι γονείς τους. Τώρα το βρίσκω πολύ υγιές. Δεν μπορείς να ζεις διαρκώς με το παρελθόν και τις φρίκες του.

Ορχάν Παμούκ. Μακριά από αυτόν –και τους αναγνώστες του- το αίσθημα της θυματοποίησης. Είναι το πρώτο προσωπείο που φορά η βία.

Εννοείται ότι φοβόμουν, εννοείται ότι ήμουν οργισμένος, αλλά δεν θέλω να παριστάνω το θύμα. Χαίρομαι τη ζωή. Όποτε θέλω να παραπονεθώ πρέπει να υπενθυμίζω στον εαυτό μου πόσο υπέφερε η προηγούμενη γενιά. Ο Ναζίμ Χικμέτ, ο σπουδαιότερος ποιητής της Τουρκίας, διάσημος και στην Ελλάδα, πέρασε δώδεκα χρόνια στη φυλακή. Εγώ πήγα φυλακή για ένα βράδυ. Τόσοι άνθρωποι βασανίστηκαν τις περασμένες δεκαετίες ενόσω εγώ απολάμβανα την οικογενειακή θαλπωρή του σπιτιού μου και έγραφα τα ωραία μου βιβλία. Οπότε δεν θα πρέπει να παραπονιέμαι…

Αντρέ Ασιμάν. Χωρίς να το ξέρει (η συνέντευξη δόθηκε τον Ιανουάριο του 2011) ο συγγραφέας από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου που ζει στη Νέα Υόρκη δίνει μια άλλη εκδοχή του κόσμου στους «πλανημένους» ψηφοφόρους της Χρυσής Αυγής και του Καμμένου.

Δεν είχα ποτέ μια ταυτότητα. Είχα πολλές επιμέρους ταυτότητες. Τίποτα δεν ήταν ποτέ πλήρες στη ζωή μου. Όλα ήταν σε τέταρτα και όγδοα. Σαν μια πίτσα που έχει κρεμμύδια στη μια πλευρά, πιπεριές από την άλλη και πρέπει να της προσδώσεις έναν και μόνο χαρακτηρισμό. Η ιδέα της εθνικής ταυτότητας, του πατριωτισμού ή της προσχώρησης σε μια θρησκεία μού είναι έντελώς ξένες έννοιες, δεν τις καταλαβαίνω…Και βέβαια, ζηλεύω τους ανθρώπους που έχουν μια ταυτότητα, μια χώρα και μια θρησκεία, αλλά μετά από πέντε λεπτά τους περιφρονώ. Πιστεύω ότι είναι αστείοι και επιφανειακοί.

Ενρίκε Βίλα Μάτας. Πίσω από τη χίμαιρα των λέξεων κρύβεται πάντοτε η ηθική στάση ενός συγγραφέα απέναντι στον κόσμο. Ακόμη και μέσα στην ανημπόρια του.

Όπως θα έλεγε και ο Ελίας Κανέτι, «πιστεύω στη δύναμη των λέξεων». Επίσης πιστεύω στη δύναμη των λέξεων ενάντια στην εξουσία. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: Όταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, κάποιος εντελώς ασήμαντος και άγνωστος συγγραφέας έγραψε: «Είναι τρομερό που δεν μπόρεσα να συγκρατήσω το ξέσπασμα του πολέμου». Ακούγεται πολύ ματαιόδοξο. Ένας συγγραφέας από μόνος του να μπορέσει να σταματήσει έναν πόλεμο! Παράλληλα, όμως, υπάρχει κάτι το θαυμάσιο όταν συνειδητοποιείς τη δύναμη που μπορούν να αποκτήσουν κάποια στιγμή οι λέξεις. Εμένα οι συγγραφείς μού άλλαξαν τη ζωή. Όλες οι ιστορίες που ζω ή που ζει ο κόσμος γύρω μου με πολύ τραγικό τρόπο μού θυμίζουν ιστορίες που έχω διαβάσει.

Ντον ΝτεΛίλλο. Εάν είσαι καλός μυθιστοριογράφος, και στην έρημο να σε πετάξουν θα βρεις κάτι να γράψεις…

Είναι σημαντικό να αλλάξουμε αυτό στο οποίο είμαστε συνηθισμένοι, να βγούμε από τη σφαίρα ασφαλείας μας. Βλέπουμε πιο ξεκάθαρα τότε. Η έρημος, για παράδειγμα, σε προσκαλεί να κοιτάξεις προσεκτικά, γιατί, αφαινομενικά, δεν υπάρχουν πολλά για να δεις. Όταν όμως ένα άτομο αρχίσει να επεξεργάζεται το περιβάλλον του, τότε αυτό τού αποκαλύπτεται. Η γη, τα φυτά, τα ζώα αλλά και ο ίδιος ο άνθρωπος που τα παρατηρεί. Τα ονόματα των ζώων και των φυτών, όλο αυτό γίνεται ένα είδος περιβάλλοντος στο οποίο κυρίως ένας συγγραφέας θέλει να αποδώσει ονόματα. Κάθε φορά που επισκέπτομαι αυτά τα μέρη πρέπει να ανανεώνω την αίσθηση που έχω για τον χρόνο και τα ονόματα των πραγμάτων.

Θωμάς Μοσχόπουλος. Δεν μπορεί παρά να ταυτίζεσαι με απόψεις όπως η δική του. Δεν μπορεί παρά να έχει τύχει σε όλους κάποιος θεατής που παριστάνει τον «ιδιοκτήτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας» ή τον μουτζαχεντίν της Τρίτης Δέσμης (προσωπικά θυμάμαι ακόμη στους «Πέρσες» του Γκότσεφ την πολεμική ιαχή από τα ορεινά της Επιδαύρου προς τους ηθοποιούς : «μην πατάτε τη θυμέλη!»).

Είναι όλοι λίγο θεατρόφιλοι. Δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από τον άνθρωπο τον ημιμαθή που υιοθετεί την ταυτότητα του θεατρόφιλου ως κοινωνική συμπεριφορά, για να επιδειχθεί στους φίλους του. Αυτό που λέω εγώ «θεατροφιλία». Πριν από κάποια χρόνια στις αναγνώσεις της Ιλιάδας στο Εθνικό, η Άννα Μάσχα διάβαζε μια ραψωδία και την αντιμετώπιζε με χιούμορ. Ήταν και ο Μαρωνίτης παρών, ανταποκρινόταν σε αυτό, καθώς και ένα – δυο άνθρωποι. Είναι μια κυρία από πίσω, σαν παλιά φιλόλογος, η οποία λέει με στόμφο: «Ντροπή!». Είναι από αυτούς οι οποίοι έχουν αποφασίσει από πριν τι θα δουν. Γι’ αυτό τα δυσκολότερα έργα που έχει να αντιμετωπίσει κανείς, είναι τα έργα που τα έχει δει με τη Λαμπέτη, με τον Χορν, με τον Κατράκη.