[Ενστάσεις] Μια συνετή φωνή

Η πρώτη φορά που είδα τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη ήταν στο μπαλκόνι μιας προεκλογικής συγκέντρωσης του ΚΚΕ εσωτερικού το 1981, λίγο πριν από την καθοριστική για την πορεία της Ελλάδας μεγάλη καμπή της «Αλλαγής». «Ωραίος», μου είπε μια μαγεμένη από την ευφράδειά του φίλη, στρατευμένη τυφλά εκείνα τα χρόνια στους στόχους του ελληνικού ευρωκομμουνισμού. «Θα είναι ο διάδοχος του Λεωνίδα Κύρκου».

Εκ των πραγμάτων, ήταν χειραφετημένος από τη μετεμφυλιακή κουλτούρα της Αριστεράς, παιδί της οποίας ήταν αναγκαστικά και ο Κύρκος. Ελληνας, Ευρωπαίος, με σημαντικές σπουδές και με θητεία στο πανεπιστήμιο, έκανε ό,τι περνούσε απ’ το χέρι του για να ξεμπερδεύουμε με τις παλιές διαιρέσεις. Ως αριστερός, αντιτάχθηκε στη γραφειοκρατία και στις ανελεύθερες εκδοχές του κομμουνιστικού στρατοπέδου. Ως δημόσιος διανοούμενος, διεκδίκησε την έκφραση (και πολύ συχνά τη σύγκρουση) σε συνθήκες ελευθερίας.

Οι παρεμβάσεις του δεν ήταν γενικευτικές, δηλαδή κομματικές, δεν χωρούσαν απλουστεύσεις ούτε μισόλογα. Ακόμα κι όταν έπρεπε να εκλαϊκεύσει, δεν απέφευγε την ανάλυση. Και ουδέποτε οι προτάσεις του στηρίζονταν σε ευσεβείς πόθους, σε εικασίες, σε γενικότητες. Γι’ αυτόν, ένα από τα χαρακτηριστικά της Αριστεράς ήταν τα δομημένα στη γνώση και στη λογική επιχειρήματα.

Ενα άλλο χαρακτηριστικό της Αριστεράς που υποστήριξε με το παράδειγμά του ήταν η δουλειά. Οχι δουλειά εντυπώσεων αλλά δουλειά ουσίας. Ευρωβουλευτής από το 1989 ώς το 2004, ήταν από τα πιο δραστήρια μέλη του Ευρωκοινοβουλίου, με ουσιαστική παρουσία σε συνεδριάσεις, σε επιτροπές, στις ιδεολογικές ωσμώσεις.

Δεν έγινε ο διάδοχος του Λεωνίδα Κύρκου. Στο εσωκομματικό παιχνίδι ηττήθηκε το 2004 από τον εθνοκεντρικό και κομμουνιστογενή Αλέκο Αλαβάνο, ο οποίος μάλιστα επέλεξε να κατεβάσει στις δημοτικές εκλογές του 2006, αντ’ αυτού, τον Αλέξη Τσίπρα ως υποψήφιο δήμαρχο του Συνασπισμού στην Αθήνα. Συνέχισε, βουλευτής στο εθνικό Κοινοβούλιο από το 2007, να δίνει τον μοναχικό αγώνα του στην πρώην ανανεωτική Αριστερά. Επέμενε να στηρίζει, διαφωνώντας, το κόμμα. Ώς το τέλος, ώς τον πρόωρο θάνατό του στις 26 Μαΐου 2009.

Τον είχα συναντήσει μια αστραφτερή ανοιξιάτικη μέρα, μερικές μέρες πριν πεθάνει. Ηταν κουρασμένος, αλλά μιλήσαμε – για τον σκύλο του, την ελληνική trash τηλεόραση («διασκεδάζω, τουλάχιστον έχει πλάκα, δεν είναι αναμενόμενη όπως η επίσημη», μου είπε) και για τον Φίλιπ Ροθ. Διάβαζε, πάντα διάβαζε.

Τον ρώτησα για τους πολιτικούς του αντιπάλους. Μου απάντησε ότι η πολιτική θα ήταν πληκτική χωρίς συγκρούσεις. Στις ιδεολογικές αντιπαλότητες της Αριστεράς που υποστήριζε δεν είχαν θέση το μίσος και η βία. Ηταν μια συνετή φωνή. Και δεν υπάρχουν πολλές.