λήμματα

Αφιέρωμα. Η στήλη αφιερώνεται σήμερα στις ιδέες. Είναι η ώρα τους. Εχουν την τιμητική τους. Κομματικά συνέδρια επίκεινται, πάσης φύσεως διάλογοι βρίσκονται σε εξέλιξη, κινήσεις πολιτών συγκροτούνται, διαλύονται και ανασυγκροτούνται. Κεφαλαιώδους σημασίας θέματα είναι στο επίκεντρο αυτού του πανζουρλισμού: Κεντροαριστερά, σοσιαλδημοκρατία, εθνική ανασυγκρότηση. Καύσιμο όλης αυτής της πυρετώδους δραστηριότητας είναι, φυσικά, οι ιδέες. Επιβεβαιώνεται έτσι το γνωμικό: «Ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει χωρίς λεφτά, χωρίς δουλειά, χωρίς σπίτι και πατρίδα. Χωρίς ιδέες, ποτέ». Κι αν αυτό ισχύει μία φορά για τον άνθρωπο, ισχύει χίλιες φορές για τον Ελληνα (βλ. παρακάτω).

Γενεαλογία. Οι Ελληνες κουβαλούν εν αφθονία τις ιδέες από τα γεννοφάσκια τους. Ερχεται μετά το σχολείο και τους τσακίζει βάζοντάς τους να τις εκθέτουν στο πλαίσιο του περίφημου μαθήματος (;) που φέρει τον τίτλο «Εκθεση ιδεών». Ερχεται λίγο πιο μετά η Βουλή των Εφήβων και τους αποτελειώνει, περιβάλλοντας «ιδέες» και «ιδεοφορούντες» με τον μανδύα του κοινοβουλευτικού ομοιώματος. Αποτέλεσμα: η ζωή των ιδεών στην Ελλάδα ταυτίζεται από πολύ νωρίς με ένα ράλι αναπαραγόμενων κοινοτοπιών και με τη σταθερή ανακύκλωση των διανοητικών και εκφραστικών στερεοτύπων της εκάστοτε συγκυρίας. Αυτό στιγματίζει τη νοοτροπία όχι μόνο των νέων αλλά και των ενηλίκων, όπως καταχρηστικώς ονομαζόμαστε οι μεγαλύτερης ηλικίας, αφού, όχι απλώς καταγόμενοι αλλά απολύτως ταυτιζόμενοι με τους ένδοξους προγόνους μας, μπορούμε να υπερηφανευόμαστε ότι παραμένουμε, όπως κι εκείνοι, «αεί παίδες». Κοντολογίς, η ατίθαση και χαρούμενη παιδικότητά μας αυτοτροφοδοτείται μέσω του αγωγού των ιδεών. Οι ιδέες, άσχετα αν είναι φρέσκες ή μπαγιάτικες, κρατούν εμάς φρέσκους μέχρι τέλους. Είναι το ελιξίριο της αιώνιας νιότης των Ελλήνων.

Είδη. Οι ιδέες χωρίζονται σε μικρές και μεγάλες. Συνήθως οι άνθρωποι ζουν με τις μικρές και σκοτώνονται για τις μεγάλες. Κάποιοι λένε ότι η υφή των ιδεών είναι δηλητηριώδης ακριβώς επειδή, από την άλλη πλευρά, αποτελούν φάρμακα. Παραδόξως, οι ιδέες βοηθούν τον άνθρωπο να μη σκέφτεται, αλλά και αποτρέπουν την πράξη (βλ. παρακάτω). Σε επίπεδο πεζού, οικονομικού οφέλους τα πράγματα εμφανίζονται συχνά αντιστρόφως ανάλογα: μια μικρή ιδέα μπορεί να σε κάνει ζάπλουτο, ενώ μια μεγάλη να σε στείλει στο πυρ το εξώτερον. Από αυτήν την άποψη ενδιαφέρον παρουσιάζει ο θεσμός που λέγεται «τράπεζα ιδεών» και στηρίζεται στην αρχή «καμία ιδέα δεν πρέπει να πηγαίνει χαμένη» υποδηλώνοντας ότι ο καλύτερος εκτιμητής μιας ιδέας δεν είναι απαραίτητα αυτός που την κουβαλάει.

Ντεγκά. Σπουδαίος γάλλος ζωγράφος. Εζησε τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα. Μια μέρα συνομιλούσε με τον ποιητή Πολ Βαλερί. «Αγαπητέ μου Βαλερί, έχω πάρα πολλές ιδέες, αλλά δεν καταφέρνω να γράψω ένα ποίημα», του λέει. Και ο Βαλερί: «Αγαπητέ μου Ντεγκά, τα ποιήματα δεν γράφονται με ιδέες. Γράφονται με λέξεις».

Τούρτα. Οι ιδέες μπορεί να αλληλοεχθρεύονται, τίποτε όμως δεν εχθρεύονται τόσο όλες μαζί από κοινού όσο τη σκέψη. Την απουσία της τελευταίας αναγνώριζε ως το μείζον ελληνικό πρόβλημα ο (πολιτικός) Αλέξανδρος Παπαναστασίου από το 1936, λίγο πριν πεθάνει. Απλό παράδειγμα: έχουμε ένα ιστορικό κτίσμα, εμβληματικό μιας μεγάλης πόλης του λεκανοπεδίου Αττικής. Βρίσκεται στην καρδιά της πόλης, ταλαιπωρημένο από την αχρησία, την έλλειψη συντήρησης, την πολυκαιρία, τραυματισμένο από σεισμούς κ.λπ. Μας έρχεται η ιδέα να το αποκαταστήσουμε και να το ανακαινίσουμε. Εχει καλώς. Ξοδεύουμε γι’ αυτό κάποια εκατομμύρια ευρώ. Δεν διαθέτουμε ούτε ένα ευρώ για την εκπόνηση μιας μελέτης που να δεσμεύει όλους τους εμπλεκομένους ως προς το νομικό καθεστώς, τη χρηματοδότηση, τη λειτουργική χρήση, τη φυσιογνωμία εν τέλει του ανακαινισμένου κτίσματος – ούτως ώστε να ξέρουμε τι θα κάνουμε αύριο το εργαλείο που έχουμε στα χέρια μας. Επαναλαμβάνεται, δηλαδή, η πονεμένη ιστορία των ολυμπιακών εγκαταστάσεων που «σχεδιάστηκαν» σαν πυροτεχνήματα εικοσαήμερης διάρκειας κι ύστερα… έχει ο Θεός! Σήμερα το ανακαινισμένο κτίσμα στέκει εκεί, στην καρδιά της πόλης, σαν υπερφωτιζόμενη τούρτα καταμεσής μιας μεγάλης, σκοτεινής πλατείας. Η τούρτα αυτή είναι στην ουσία μια καυτή πατάτα που πετάει ο ένας «αρμόδιος» στον άλλον και όλοι μαζί στο πουθενά. Εν προκειμένω τη σκέψη για τη λειτουργία του χώρου την κατάπιε η ιδέα για την ανακαίνιση του κελύφους, όπως, σε άλλες περιπτώσεις, για την κατασκευή του. Δεν είναι η πρώτη φορά. Μη ρωτάτε αν θα ‘ναι η τελευταία.