[Διαστάσεις] Η πρόοδος δεν υπάρχει

Σε μια ημερίδα που οργάνωσε προχθές το βράδυ το ΙΣΤΑΜΕ για τη βία, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Πέτρος Παπασαραντόπουλος περιέγραψε με μελανά χρώματα τη σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα: τρομοκρατικές επιθέσεις, καταλήψεις, απειλές, Kαλάσνικοφ, μολότοφ, ρατσιστική βία, αστυνομική βία, δεξιά βία, αριστερή βία και, το χειρότερο, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας να επικροτεί. «Μετά τον Δεκέμβριο του 2008», είπε, «ζούμε στην Ελλάδα έναν εμφύλιο πόλεμο χαμηλής έντασης». Επειδή είμαι φύσει αισιόδοξος, και εξακολουθώ αφελώς να πιστεύω στη βαθύτερη καλοσύνη των ανθρώπων, βρήκα τη διατύπωση υπερβολική. Και καθώς συντόνιζα τη συζήτηση, πέταξα δημοσίως την εξυπνάδα ότι ο ιστορικός του μέλλοντος θα είναι πιο επιεικής με την Ελλάδα. «Μακάρι», σχολίασε ευγενικά ο ομιλητής.

Διαβάζοντας το ύφος της τελευταίας υβριστικής – και φυσικά ανώνυμης – επίθεσης εναντίον του Ηλία Κανέλλη από μια ιστοσελίδα που πρόσκειται στον ΣΥΡΙΖΑ, σκέφτηκα ότι ο Παπασαραντόπουλος μπορεί και να έχει δίκιο. Ανάλογες επιθέσεις έχουν γίνει στο πρόσφατο παρελθόν και εναντίον άλλων δημοσιογράφων που εννοούν να εκφράζουν ελεύθερα,  μαχητικά και, ενίοτε, προκλητικά τη γνώμη τους, όπως ο Μανδραβέλης, ο Καμπύλης, ο Παπαδημητρίου. Ξέραμε ποτέ να κάνουμε διάλογο σ’ αυτόν τον τόπο με νηφαλιότητα και χωρίς φανατισμούς; Δεν είμαι σίγουρος. Τώρα, πάντως, φοβάμαι πως έχουμε χτυπήσει κόκκινο.

Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Η σιωπή των ζώων» (εκδ. Allen Lane), ο βρετανός φιλόσοφος Τζον Γκρέι τα βάζει με τους οπαδούς της «μεγάλης ιδέας»: της προόδου, της τελειότητας, του ορθού και μοναδικού τρόπου με τον οποίο πρέπει κανείς να ζει. Η πρόοδος δεν υπάρχει, γράφει. Oταν οι σύγχρονοι ουμανιστές επικαλούνται την ιδέα της προόδου, αναμειγνύουν δύο διαφορετικούς μύθους: έναν σωκρατικό μύθο περί του ορθού λόγου κι έναν χριστιανικό μύθο περί της σωτηρίας. Ο κόσμος δεν πηγαίνει προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Κι ούτε έχει νόημα. Οταν το καταλάβουμε αυτό, θα απελευθερωθούμε από τον εγκλεισμό μας στο νόημα που εμείς έχουμε κατασκευάσει.

Πολλοί καταγγέλλουν τους γραφειοκράτες και υμνούν τους ιδεολόγους. Ομως οι άνθρωποι που αποχαιρετούν μ’ ένα φιλί τον σύντροφό τους το πρωί, κάθονται εννιά με πέντε σε ένα γραφείο και επιστρέφουν το βράδυ στο σπίτι ανυπομονώντας να φάνε κάτι νόστιμο και να βρουν κάτι να δουν στην τηλεόραση, είναι χίλιες φορές προτιμότεροι από τους ψυχρούς δημαγωγούς, τους «προφήτες με στρατούς στην πλάτη τους» όπως είχε πει ο Αϊζάια Μπερλίν, οι οποίοι έχουν συλλάβει ένα εμπρηστικό όραμα του κόσμου και είναι έτοιμοι να χύσουν το αίμα εκατομμυρίων συνανθρώπων τους για να εξασφαλίσουν την επιβολή του συστήματός τους.

«Αν η πίστη στην ανθρώπινη λογική ήταν επιστημονική θεωρία, θα είχε προ καιρού καταρριφθεί και εγκαταλειφθεί», τονίζει ο Γκρέι. «Αν το ανθρώπινο ζώο έχει κάτι το μοναδικό, είναι η ικανότητά του να συσσωρεύει γνώση με έναν επιταχυνόμενο ρυθμό και η χρόνια ανικανότητά του να διδάσκεται από την εμπειρία». Ολα τα υπόλοιπα είναι μύθοι που τους έχουμε κληρονομήσει από τη θρησκεία.