Το τέλος των ενοχών

Μπορεί να σούρνουμε πολλά στη Μεταπολίτευση, αλλά ένα πράγμα οφείλουμε να της το αναγνωρίσουμε: η μεταδικτατορική ελευθερία και, αργότερα, η έξοδος της χώρας στην Ευρώπη συνέβαλαν ιδιαίτερα στη χειραφέτηση της ελληνικής κοινωνίας. Ανάμεσα στις ελευθερίες που κερδήθηκαν ήταν και η ελευθερία στον έρωτα.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, χρειάστηκαν δύο συμβάντα για να απενοχοποιηθεί μια και καλή ο ερωτισμός. Το ένα ήταν η κυκλοφορία των «120 ημερών στα Σόδομα» του μαρκησίου Ντε Σαντ από τις εκδόσεις Εξάντας, η εισαγγελική απαγόρευση του βιβλίου και η διεκδίκηση της ανεμπόδιστης κυκλοφορίας του χάρη στην κίνηση όλων των ενεργών εκδοτικών οίκων της εποχής, να συνυπογράψουν μια νέα έκδοση μετά την απαγόρευση. Το άλλο ήταν η (με μικρή καθυστέρηση) προβολή στην Ελλάδα της ταινίας του Ναγκίσα Οσιμα «Η αυτοκρατορία των αισθήσεων» (που είχε γυριστεί το 1976 με τον γιαπωνέζικο τίτλο «Αϊ νο κορίντα» και, μάλλον, στην Ελλάδα, ο τίτλος δόθηκε για να ταιριάζει με το βιβλίο του σημειολόγου Ρολάν Μπαρτ «Η αυτοκρατορία των σημείων», που είχε πρωτοκυκλοφορήσει το 1970).

Η ταινία ήταν από την αρχή το αντικείμενο του πόθου (και των συζητήσεων) των μοντέρνων δυνάμεων του κινηματογράφου – που ήταν ταυτόχρονα διανοούμενοι και πολιτικοί. Το περιοδικό «Σύγχρονος Κινηματογράφος» έκανε το πρώτο τολμηρό εξώφυλλο της ιστορίας του. Η ταινία προβλήθηκε στην Αθήνα σε ένα μόνο σινεμά, στο Κολοσσαίον της Κυψέλης, και έγινε το αδιαχώρητο.

Γιατί; Διότι η αφήγηση, μια ιστορία ερωτικού πάθους η έξαρση του οποίου οδηγεί το ζευγάρι στον θάνατο, εικονογραφήθηκε με έναν τρόπο ανάλογο του οποίου έως τότε συναντούσε κανείς μόνο στην κινηματογραφική πορνογραφία. Ας πούμε ότι η ταινία ήταν ένα ευγενές πορνό. Ενα ζευγάρι πειραματίζεται στο σεξ επιδιώκοντας την όσο το δυνατόν περισσότερη ερωτική ηδονή. Το παιχνίδι κλιμακώνεται τόσο, ώστε η έξαρση του πάθους και η διεκδίκηση όσο το δυνατόν περισσότερης ικανοποίησης οδηγούν τη γυναίκα να στραγγαλίσει τον εραστή της στη διάρκεια του οργασμού. Στη συνέχεια, ακρωτηριάζει το μόριό του και γράφει με το αίμα του τα ονόματά τους – ανάθημα στην αιωνιότητα της σεξουαλικότητας.

Γι’ αυτή την ταινία του, ο Οσιμα λατρεύτηκε από τη Δύση. Στον αντίποδα των σπουδαίων κινηματογραφιστών μιας παλιάς σχολής της γιαπωνέζικης παράδοσης (περισσότερο γνωστός εκπρόσωπός της, ο Γιασουχίρο Οζου), εκείνος ανοίχτηκε στην παγκόσμια γλώσσα της τέχνης. Το βασικό θέμα του, ο ερωτισμός ως διεκδίκηση της ικανοποίησης, πέρα από τα ταμπού της παράδοσης και των κοινωνικών συμβάσεων, ταυτίζεται με το μεγάλο αίτημα του δυτικού μοντερνισμού: πολλή κι ακόμα περισσότερη ελευθερία. Στην έκφραση και στη ζωή. Στην άλλη μεγάλη ταινία του, το «Καλά Χριστούγεννα, κύριε Λόρενς», με τον Ντέιβιντ Μπάουι, θέτει στο στόχαστρο ακόμα ένα τεράστιο ταμπού: την ταυτότητα του ανδρικού φύλου.

Ο θάνατος του Ναγκίσα Οσιμα υποχρεώνει έναν συνοπτικό απολογισμό. Ο καλλιτεχνικός μοντερνισμός ανέκοψε την ορμή του. Ισως επειδή οι κοινωνίες κλείστηκαν ξανά στο καβούκι τους. Ισως γιατί έπαψε να είναι προτεραιότητα της πολιτικής η ανθρώπινη χειραφέτηση.