Τι δείχνει και τι κρύβει η εικόνα

Μια εικόνα, χίλιες λέξεις, λένε οι Κινέζοι. Ναι, αλλά και καμιά φωτογραφία δεν λέει ακριβώς την αλήθεια – ενώ, όπως ξέρουμε, υπάρχουν και φωτογραφίες που τη σκηνοθετούν. Συχνά, για τη σκηνοθεσία αυτή αρκούν η γωνία λήψης, οι φωτισμοί, τι δείχνει ή τι κρύβει το κάδρο. Σε κάποιες περιπτώσεις της ιστορίας, οι μηχανισμοί προπαγάνδας χρησιμοποίησαν κι άλλες μεθόδους – το κολάζ και το ρετούς. Επί σταλινικής εποχής, π.χ., έπειτα από κάθε εσωκομματική εκκαθάριση, χάρη στους επιδέξιους χειριστές του ρετούς λιγόστευε το πλήθος γύρω από τον Μεγάλο Πατερούλη. Χάρη στα κομπιούτερ και στη φοβερή εφεύρεση του Photoshop, τα τελευταία χρόνια, εύκολα εξαφανίζονται τα παχάκια και οι ρυτίδες των μεγάλων αλλά και των μικρότερων σταρ. Η κατευθυνόμενη ανάγνωση των μηνυμάτων που εκπέμπουν οι εικόνες είναι τέχνη.

Τι είναι, λοιπόν, αδιαμφισβήτητο αν συγκρίνει κανείς την εικόνα του Μπαλάφα από το μακρινό 1960 με τη σημερινή λήψη; Οτι η οδός Σταδίου, σε σχέση με εκείνη την εποχή, έχει παρακμάσει.

Κάθε εικόνα, όμως, δεν δείχνει μόνο, κρύβει κιόλας. Η συγκεκριμένη φωτογραφία, από τα Χαυτεία, πίσω από τη λάμψη της κρύβει μερικές απλές αλήθειες.

Το 1960, ήταν μια εποχή – ορόσημο. Μια εποχή που η Ελλάδα φαινόταν ότι εγκαταλείπει οριστικά τη μετεμφυλιακή περίοδο του σπαραγμού και της μιζέριας κι ότι, επιτέλους, ανοίγει τα πανιά της να γίνει μια κανονική δυτική χώρα. Για πρώτη φορά, ο πολιτιστικός περίγυρος δίνει έμφαση σε έναν δυτικότροπο κοσμοπολιτισμό: το τουριστικό φολκλόρ συναγωνίζεται μια νέα δημιουργικότητα ενώ αρχίζει να δεσπόζει το αίτημα για θεμελίωση μιας πραγματικής δημοκρατίας χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς.  Το κέντρο της πρωτεύουσας, που στις παρυφές της διευρύνεται άτσαλα χάρη και στο νόμο της αντιπαροχής, είναι κυψέλη της μοντέρνας ζωής όπως σε κάθε τυπική δυτική μεγαλούπολη. Εκεί, στο κέντρο, στα φώτα, η κοινωνία κρύβει τις ανισότητες και τις διακρίσεις. Την ίδια εκείνη εποχή, π.χ., υπάρχουν ακόμα φυλακισμένοι στις φυλακές, καταδικασμένοι για τη συμμετοχή τους στον Δημοκρατικό Στρατό και στον Εμφύλιο. Η πολιτική ζωή της χώρας δονείται από τις εκλογές της «βίας και νοθείας». Τα γεγονότα της Αποστασίας, οι μεγάλες διαδηλώσεις, ο φόνος του Σωτήρη Πέτρουλα τον Ιούλιο 1965 (που περιγράφεται απαράμιλλα, μαζί με τη μεγάλη διαδήλωση της Σταδίου τη μέρα του θανάτου του, στη «Χαμένη Ανοιξη» του Στρατή Τσίρκα), ο ρόλος του Παλατιού και του Στρατού ως παραγόντων αποσταθεροποίησης είναι όψεις της πραγματικότητας πέρα από τη φωτογραφία. Αλλά, αυτά, πώς να τα δείξουν τα φώτα της γιορτής;

Ο,τι κι αν κρύβει, πάντως, η φωτογραφία του Μπαλάφα δεν μπορεί να κρύψει τις διεργασίες που είχαν αρχίσει στις αρχές της δεκαετίας του 1960 – της πιο γόνιμης δεκαετίας, σύμφωνα με τον συγγραφέα Πέτρο Μάρκαρη, στον τομέα της σκέψης και του πολιτισμού στη μεταπολεμική Ελλάδα. Ακολούθησε η πιο δημιουργική τριετία, 1963-66. «Η περίοδος αυτή», γράφει ο Μάρκαρης, «σημαδεύτηκε από τη μεγάλη προσπάθεια της Αριστεράς να αποκοπεί από το σοβιετικό μοντέλο, τουλάχιστον στον τομέα της σκέψης». Ο συγγραφέας περιγράφει την προσπάθεια του αστικού κόσμου εκείνο το διάστημα να απεγκλωβιστεί από τα μετεμφυλιακά σύνδρομα. «Αρκεί να ξεφυλλίσει κανείς τα τεύχη του περιοδικού «Εποχές», για να το αντιληφθεί αμέσως», σημειώνει.

Ο ΦΡΑΓΜΟΣ. Η πορεία αυτή ανακόπηκε βίαια την 21η Απριλίου 1967. Η δικτατορία έκοψε το νήμα. Και η Μεταπολίτευση δεν έπιασε το νήμα από εκεί που είχε κοπεί.

Κι όταν το ξαναπιάσαμε, συνέβη αυτό που περιγράφει ο Τάκης Θεοδωρόπουλος στο νέο βιβλίο του, «Το τελευταίο τέταρτο»: «Οι τρωγλοδύτες της μεζονέτας, που αποφάσισαν να παίξουν τον ρόλο της αστικής Ελλάδας τα τελευταία σαράντα χρόνια, ακαλλιέργητοι και αδηφάγοι όπως ήσαν, συνεργάστηκαν με τους κάθε λογής αδικημένους για να αποψιλώσουν τη χώρα από παιδεία και να ρουφήξουν κάθε κοινωνική ενέργεια».

Αυτή ακριβώς είναι η εικόνα της σημερινής φωτογραφίας απ’ τα Χαυτεία: η εικόνα του κέντρου μιας παρηκμασμένης πόλης που της ρούφηξαν την κοινωνική ενέργεια.