Bορράς Vs Νότου: η μάχη των θρίλερ

Τους ντετέκτιβ του σύγχρονου σκανδιναβικού αστυνοµικού µυθιστορήµατος δεν θα µπορούσε ποτέ να τους υποδυθεί στο σινεµά ένας Χάµφρεϊ Μπόγκαρτ, όπως τον Φίλιπ Μάρλοου. Υπάρχουν κοινά στοιχεία, όπως ο αλκοολισµός, που στις σκανδιναβικές χώρες όµως είναι διαδεδοµένη ασθένεια και όχι, όπως στα παλιά νουάρ, έκφραση µιας µοναχικής ιδιαιτερότητας. Οι ντετέκτιβ αυτοί έχουν οικογένειες, αλλά είναι διαλυµένες. Και νιώθουν ενοχές για τα παιδιά τους που µεγαλώνουν ερήµην τους. Είναι, µε άλλα λόγια, ανθρώπινοι, σχεδόν άνθρωποι της διπλανής πόρτας. Αυτό είναι ένα από τα δύο-τρία στοιχεία που διαφοροποιούν καταρχήν το σκανδιναβικό µυθιστόρηµα από το κλασικό αµερικανικό – άλλα είναι το µεγαλύτερο ιστορικό βάθος και η πιο βαθιά κοινωνικοπολιτική ανάλυση. Ιδίως από συγγραφείς όπως οι Χένινγκ Μάνκελ, Στιγκ Λάρσον, Αρναλντούρ Ιντρίντασον ή Αρνε Νταλ.

Αυτοί οι συγγραφείς, όπως και ο Γκούναρ Στόλεσεν και ο Τζο Νέσμπο, αλλά λιγότερο η Καμίλα Λάγκμπεργκ, έρχονται αργά ή γρήγορα στα βιβλία τους αντιμέτωποι με τον νεοναζισμό και το κρυπτοφασιστικό παρελθόν κάποιων βόρειων χωρών. Οπως και με άρρωστους ψυχισμούς, σαδομαζοχιστικά σύνδρομα που κρύβονται κάτω από μία επιφάνεια (σοσιαλ)δημοκρατικής ευμάρειας και ορθότητας. Αποκαλύπτουν επίσης μια εκτεταμένη οικονομική διαφθορά στα πολύ υψηλά κλιμάκια των κοινωνιών τους. Αυτή υπήρξε και η μεγάλη τους επιτυχία. Οτι μπόρεσαν να θρυμματίσουν την άψογη, ειδυλλιακή εικόνα που υπήρχε για τις βόρειες χώρες.

Το νότιο αστυνομικό βρίσκεται στον αντίποδα. Ο Κουρτ Βαλάντερ, ήρωας του Μάνκελ, δεν θα έτρωγε ποτέ τα γεμιστά της κυρά – Αδριανής, της συζύγου του Κώστα Χαρίτου, ήρωα του Πέτρου Μάρκαρη, ακριβώς γιατί δεν υπάρχει ούτε σύζυγος ούτε νοοτροπία οικογενειακού φαγητού. Οι διαλυμένες οικογένειες δεν ευνοούν συνταγές μαγειρικής.

Η διαφθορά στον Νότο παρουσιάζεται σαν φυσικό φαινόμενο, δεν υπάρχει ειδυλλιακή εικόνα να θρυμματιστεί. Ενίοτε υπάρχει και το ακραιφνές αριστερό πολιτικό αίτημα, σε συγγραφείς όπως ο Μαρσεγιέζος Πατρίκ Μανσέτ και άλλοι του neo-polar που μετέφεραν ένα ελευθεριακό πολιτικό κλίμα του γαλλικού Μάη. Κάτι τέτοιο δεν υπάρχει καθόλου στο σκανδιναβικό μυθιστόρημα, όπου, όμως, εντοπίζονται πιο προωθημένα κοινωνικά αιτήματα που κηρύσσουν τον πόλεμο κατά του σεξισμού, υπερασπίζονται τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων κ.ο.κ. Χαρακτηριστικά είναι εδώ τα βιβλία του Λάρσον με πρωταγωνίστρια μια εντελώς νέα ηρωίδα, τη Λίσμπετ Σαλάντερ ή «γυναίκα με το τατουάζ».

Ο Πέτρος Μάρκαρης λοιπόν, εκπρόσωπος μιας αστυνομικής λογοτεχνίας εξωστρεφούς, που πατάει σε Σιμενόν και Μαρή και συγγενεύει με Μονταλμπάν και Καμιλέρι, υπογράφει το τρίτο μέρος της «Τριλογίας της κρίσεως». Το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» επιχειρεί μια συνολική πολιτική αποτίμηση των μεταπολιτευτικών χρόνων της ευμάρειας, τοποθετώντας τη δράση στις αρχές του 2014 – μεγάλο εδώ το ρίσκο που αναλαμβάνει – και με υπόθεση εργασίας ότι η Ελλάδα θα έχει περάσει στη δραχμή και θα έχει κηρύξει στάση πληρωμών. Τα εγκλήματα φαίνεται να είναι πολιτικά, από ανθρώπους που θέλουν να τιμωρήσουν τη γενιά του Πολυτεχνείου.

Τυπικό παράδειγμα των αντιθέσεων με το σκανδιναβικό, ο «Χιονάνθρωπος» του δημοφιλούς Τζο Νέσμπο περιγράφει την ιστορία ενός κατά συρροήν δολοφόνου που σκοτώνει μητέρες, αφήνοντας ως υπογραφή έναν χιονάνθρωπο. Το θέμα του σίριαλ κίλερ, ανύπαρκτο στο νότιο αστυνομικό, φαίνεται να στοιχειώνει ολοένα και περισσότερο τις βόρειες χώρες.