… και το μέγα συναισθηματικό θάρρος των ηρώων του

Τα τρία αυτά ερωτικά διηγήματα θα συνεπάρουν τον σημερινό αναγνώστη με τις εμπνευσμένες εικόνες τους, την εξωτική τους γοητεία, τη σκηνοθεσία των ηδονικών περιστατικών, τις αναφορές στη λογοτεχνική και ιστορική κληρονομιά του παλαιού όσο και του νέου κόσμου, την ποιητική ορμή τους και την πλούσια γλώσσα τους με τις πρωτότυπες παρομοιώσεις. Μεγάλο ενδιαφέρον έχει όμως και η ψυχαναλυτική διάστασή τους. Ο Εμπειρίκος εξερευνά το ασυνείδητο των ηρώων, ιδιαίτερα στην «Αργώ…» με την ανάλυση λ.χ. των αιμομικτικών φαντασιώσεων του πατέρα της Καρλόττας, και στη «Ζεμφύρα…» με την παρακολούθηση των μεταπτώσεων γύρω από την επιλογή της σεξουαλικής ταυτότητας της ηρωίδας.

Ταυτόχρονα, είναι ακαταμάχητη η έκθεση του ίδιου του συγγραφέα στα μάτια του κοινού του. Αυτό γίνεται συγκαλυμμένα στην «Αργώ…», όπου λ.χ. ο ρώσος ναύαρχος Βλαδίμηρος Βιερχόυ, που επιβαίνει στο αερόστατο έχοντας αρπάξει μια νεαρή Κολομβιανή, αναθυμάται ένα πανηγύρι στο Μπαχτσί Σαράι, ιστορική πόλη κοντά στη Σεβαστούπολη της Κριμαίας απ’ όπου καταγόταν ο Εμπειρίκος. Στη «Ζεμφύρα…», πάλι, βλέπουμε ανάμεσα στους θεατές της έναν «πλανόδιον ποιητήν» με «πλουσιωτάτην ιδιοσυγκρασίαν και μέγα θάρρος συναισθηματικόν». Στην ανέκδοτη μέχρι σήμερα «Βεατρίκη…», όμως, ο Εμπειρίκος εμφανίζεται αυτοπροσώπως ξεγυμνώνοντας την ψυχή του. Δείχνει ανασφάλεια εφήβου απέναντι στη «Βεατρίκη» του («τρέμω μήπως όσα ψιθυρίζονται για μένα σε κάνουν διστακτική απέναντί μου»). Επειτα προσπαθεί να την (ξανα)γοητεύσει ως Πυγμαλίων («Αφησέ με να σου δείξω (…) πώς ζωγραφίζει ο Πικάσσο και πώς γράφει ο André Bréton. Πώς πάλλονται βαθιά οι κιθάρες και πώς δονούνται τα μπάντζο. Πώς σπαρταρά η Αφροδίτη κ’ εκσπερματώνει ο μέγας Παν…»). Στη συνέχεια γίνεται διδακτικός συνήγορος του εαυτού του («Η αρετή, όταν δεν συνυφαίνεται με κάποιο μεγάλο πάθος, δεν είναι το προτέρημα που οι άπειροι απ’ τα ανθρώπινα νομίζουν»). Και πάντως δεν διστάζει να δηλώσει απροκάλυπτα πως από τον απότομο χωρισμό τους έχει καταποντιστεί ο «ακατάσχετος ηδονισμός» του, η «εκχειλίζουσα ζωτικότης» του, η «ακατάβλητος εργατικότης» και «η λυσσαλέα, η αντίχριστή του εναντίωσις εις τα λεγόμενα κτυπήματα της μοίρας».