«Ελευθερία είναι για μας η μετανάστευση»

Αυτή τη φορά τοποθετεί την υπόθεσή του στο εγγύς μέλλον. Είναι οι πρώτες ημέρες του σωτηρίου έτους 2014 και η Ελλάδα έχεις μόλις επιστρέψει στη δραχμή, μαζί με την Ισπανία και την Ιταλία. Τους παλλαϊκούς πανηγυρισμούς το βράδυ της παραμονής Πρωτοχρονιάς στην Πλατεία Συντάγματος διαδέχεται η ψυχρολουσία της στάσης πληρωμών και η ωμή πραγματικότητα μιας χώρας διχασμένης. Η μετάβαση δεν είναι εύκολη για κανέναν, ούτε για τον αστυνόμο Κώστα Χαρίτο που σχολιάζει εύγλωττα ότι «εδώ μιλάμε για μετακόμιση από μονοκατοικία σε γκαρσονιέρα».

Η ανακάλυψη του νεκρού σώματος ενός επιτυχημένου εργολάβου στις λεηλατημένες ολυμπιακές εγκαταστάσεις σημαίνει συναγερμό στη Γενική Αστυνομική Διεύθυνση. Ο αστυνόμος Χαρίτος και η ομάδα του, εν μέσω στάσης πληρωμών και κάτω από την πίεση του προϊσταμένου Γκίκα που μάταια αναζητεί πολιτική κάλυψη στην υπηρεσιακή κυβέρνηση, αναζητούν τον δολοφόνο. Μόνο κλειδί το μήνυμα που αφήνει ως ήχο κλήσης στο κινητό του νεκρού: «Εδώ Πολυτεχνείο. Εδώ Πολυτεχνείο. Σας μιλά ο σταθμός των ελεύθερων αγωνιζόμενων φοιτητών, των ελεύθερων αγωνιζόμενων Ελλήνων. Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία». Οσο το σχέδιο των δολοφονιών προχωρεί, με τον φόνο ενός πανεπιστημιακού και ενός συνδικαλιστή, το μήνυμα συμπληρώνεται: «Ψωμί δεν έχουμε. Παιδεία δεν έχουμε. Ελευθερία είναι για μας η μετανάστευση».

Ο Χαρίτος βρίσκεται να ανασκάπτει την πορεία των πρώην αγωνιστών του Πολυτεχνείου από τον αντιδικτατορικό αγώνα στην επιτυχία. Ηδη από τα πρώτα τρία αστυνομικά του μυθιστορήματα («Νυχτερινό δελτίο», «Ο Τσε αυτοκτόνησε», «Αμυνα ζώνης»), τον συγγραφέα προβληματίζει η συμμετοχή αγωνιστών του Πολυτεχνείου στις μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις. Ο Χαρίτος, ο οποίος τους γνώρισε από τη θέση του αστυνομικού κατά τη διάρκεια της χούντας, δεν τους εμπιστεύεται. Ο Μάρκαρης, δύο δεκαετίες μετά την πτώση της δικτατορίας, εκφράζει την απογοήτευσή του από τη νέα δημοκρατική Ελλάδα. Ο συγγραφέας και ο ήρωάς του δεν είναι μόνοι τους. Στην Ισπανία ο Καρβάλιο του Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν δυσκολεύεται να αποδεχθεί την εμπλοκή πρώην κομμουνιστών στα ολυμπιακά έργα, ενώ στην Ιταλία ο Μονταλμπάνο του Αντρέα Καμιλέρι εκπλήσσεται από τη νέα γενιά τραπεζιτών και επιχειρηματιών στην οποία πρωτοστατούν πρώην σύντροφοί του τον Μάη του ’68.

Στο «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» τα παιδιά της γενιάς του Πολυτεχνείου στέκονται απέναντι στους γονείς τους. Είναι οι άνεργοι μορφωμένοι νέοι που βλέπουν καθαρά ότι, όπως και στην Εκκλησία, «στην ιεραρχία του Πολυτεχνείου ξεκινούσες από απλός αντιστασιακός για να φτάσεις επιχειρηματίας, πανεπιστημιακός ή κλαδικό στέλεχος». Θέλουν να τιμωρήσουν τη γενιά του «απόλυτου ναρκισσισμού», τη γενιά που, αντίθετα με τη δική τους ή αυτήν των παππούδων τους, «εισέπραξε και εισπράττει ακόμη».

Ωστόσο την απάντηση του αινίγματος ο Χαρίτος δεν θα τη βρει σε ιδεολογίες ή στο παιχνίδι της οικονομίας και της πολιτικής. Για τον Μάρκαρη αυτό που γεννά το έγκλημα είναι η ανθρώπινη εμπάθεια και τα συναισθηματικά τραύματα στο πλαίσιο οικογενειακών ή φιλικών σχέσεων. Τραύματα που κουβαλάμε όλοι, αλλά ορισμένους τους ξεπερνούν.

Στα περιθώρια της έρευνας βλέπουμε εικόνες μιας χώρας που αγωνίζεται να επινοήσει νέες τεχνικές επιβίωσης. Η Ακροδεξιά είναι πλέον υπολογίσιμη απειλή της τάξης και της ασφάλειας, με τους οπαδούς της Χρυσής Αυγής να λειτουργούν περίπου όπως τα Τάγματα Εφόδου της μεσοπολεμικής Γερμανίας της δεκαετίας του ’30 του Φίλιπ Κερ στη δική του «Τριλογία του Βερολίνου». Ασυλα για νεοαστέγους, εναλλακτικά γραφεία ευρέσεως εργασίας για νέους, το διαδικτυακό Ράδιο Ελπίδα που στήνει η κόρη του Χαρίτου, η Κατερίνα, είναι δείγματα γραφής της Ελλάδας που μπορεί να χαρίσει και πάλι αισιοδοξία.

Η κοινωνικοπολιτική κριτική στην «Τριλογία της κρίσης» είναι πλέον πολυφωνική. Χαρακτήρες λιγότερο ή περισσότερο σημαντικοί αφηγούνται ιστορίες οικονομικής κατάρρευσης και δυσχερειών, σχολιάζουν και δίνουν εξηγήσεις για τα τεκταινόμενα. Ο Μάρκαρης προσθέτει στον θίασό του τον Γερμανό Ούλι, ο οποίος αναλαμβάνει να κλονίσει τις πολύ αρνητικές προκαταλήψεις της οικογένειας του Χαρίτου προς το έθνος του.

Γιος ενωμοτάρχη, ο Χαρίτος δεν επέλεξε το επάγγελμα του αστυνομικού. Ηταν η μόνη δυνατότητα που του δόθηκε για να φύγει από το χωριό του. Δεν ψήφισε ποτέ Αριστερά, αλλά έχει χτίσει μια ιδιόμορφη φιλία με τον Ζήση, έναν συνταξιούχο αντιστασιακό, παθιασμένο αριστερό, τον οποίο γνώρισε στην Ασφάλεια την περίοδο της δικτατορίας. Με τα χρόνια οι διαφορές τους γεφυρώνονται: «Περιμέναμε και οι δυο μας το ραντεβού με την Ιστορία σε διαφορετικές γωνίες, αλλά επειδή το ραντεβού μάς κρέμασε, και εμάς τους δύο και την Ελλάδα, πιάσαμε την κουβέντα και τα βρήκαμε».

Η Ελένη Παπαγεωργίου, η οποία ειδικεύεται στη μελέτη του αστυνομικού μυθιστορήματος, έχει μεταπτυχιακές σπουδές στο Τμήμα Popular Literature του Trinity College του Δουβλίνου